تبلیغات
فرهنگ و اندیشه - فرهنگ پژوهی - 29 نقد نظریه فرهنگی پیر بوردیو 2 -دکترسیدمهدی آقاپورحصیری-عضو هیئت علمی دانشگاه تهران
فرهنگ و اندیشه
دکتر سید مهدی آقاپور
  صفحه نخست       |       تماس با مدیر       |       پست الکترونیک       |       RSS       |       ATOM
 

 نقد نظریه فرهنگی پیر بوردیو- 2

دکترسیدمهدی آقاپورحصیری-عضو هیئت علمی دانشگاه تهران

در ایران کنونی برخلاف دید گاههای نظری که اولویت اول را به فرهنگ و پشتوانه فرهنگی در میدان و گستره اجتماعی و ساختار جامعه  میدهد و بر بصیرت توده های مردم تکیه می نماید، در بخش عمل و برنامه های اجرایی برای اداره جامعه در تکاپو، بخش اقتصاد و سیاست به صورت جریانی  بیمار گونه وتا حد زیادی  افسار گسیخته گوی سبقت را از بخش فرهنگ و نهاد های فرهنگی و تعلیم و تربیتی ربوده اند و روح انقلاب اسلامی را که در بیان بنیانگذار بزرگ آن امام خمینی (ره) یک روح فرهنگی بوده ، به عقب رانده است. هر چند این نگرش و اندیشه بنیادین در دیدگاه رهبری فرزانه انقلاب نیز با پیروی از امام راحل(ره) بوضوح  به چشم می خورد، با این وجود،  روند عملی دولتمردان جمهوری اسلامی ایران در سه دهه اخیر، پس از مقاومت و دفاع قهرمانانه جوانانش در برابر هجوم دشمن متجاوز، در مسیری متفاوت افتاده است. به طوری که چالشها و آسیب های فرهنگی و اجتماعی خرد و کلان بویژه در گروههای خواص و بالا دستی و نهاد های رسمی و دولتی و غیر دولتی آن کماکان مشاهده می شود که حق این مردم ستمدیده و  حق جوانان برومند ایرانی و شایسته این آب و خاک اسلامی نیست. لذا ضروری است که به جای دیگران،  اول خودمان ، خودمان را تحلیل و ارزیابی کنیم که به یاری خدا در آینده نزدیک این کار را خواهیم کرد و یک کالبد شکافی فرهنگی توصیفی،  تکوینی و علی و پیامدی از ایران به دور از افراط و تفریط ها خواهم نمود. فقط در اینجا به قول ملک الشعرای بهار می گویم که

جان گر به لب ما رسد از غیر ننالیم                با کس نسگالیم

از خویش بنالیم که جان سخن اینجاست     از ماست که بر ماست     

ریشه ها و علل اساسی این به حاشیه رفتن فرهنگ و نهاد های فرهنگی نظیر مسجدومدرسه و دانشگاه و کم اهمیت شدن الگوهای اصلی فرهنگی یعنی معلم و  استاد و دانشجو و به جای آن گروه مرجع شدن الگوهای کاذب رسانه ای و سینمایی و ورزشی که الگوهای برترخود را از هالیوود، فیفا و یوفا و سریالهای مبتذل ماهواره ای کسب میکنند و قدرت نرم فرهنگی جمهوری اسلامی  را کاهش و زایل می کنند، به قطع و یقین چیزی نیست  جز

1-  اشرافیگری دولتی و ثروت اندوزی خواص بالادستی و عدم کنترل آنها توسط نهادهای مسئول و نظارتی

2- جنگ احزاب و رفتار قبیله ای در بین جناحها و دولتمردان و گروههای سیاسی و اختصاصی دانستن نردبان قدرت

3- ابزاری شمردن مردم و جوانان و نگاه ارباب رعیتی پنهان در بین خاندانهای قدیمی و گروههای ذینفوذ  و اشراف هزار فامیل که از دوره منحوس قاجار و پهلوی تقریبا دست نخورده باقی مانده است.

در این زمینه و برای کالبد شکافی اشرافیت سیاسی و اقتصادی پنهان و تحلیل شکافها ی فرهنگی و اجتماعی بوجود آمده در ساختار کنونی ایران  آشنایی با کارهای دانشمندانی نظیر پیر بوردیو به زعم نگارنده می تواند بسیار مفید و راهگشا باشد خصوصا آنکه آثار  این جامعه شناس برجسته الجزایری الاصل نظیر تمایز، وارثان و طبقه اجتماعی، با نگرش انتقادی و مردمی و رویکردی تئوریک پراتیک،  اشرافیگری سیاسی و فرهنگی را در جامعه طبقاتی و متکبر فرانسه نشانه رفته است . البته تاکید می کنم که این مفید بودن اندیشه فرهنگی و انتقادی بوردیو به معنای قبول دربست یافته ها و نظرات وی نمی باشد و در بخش نهایی این نوشتار اشکالات و کاستی های آن نیز در حد بضاعت نگارنده مطرح می شود.         

سرمایه فرهنگی و سرمایه نمادین :

در میان انواع سرمایه، سرمایه فرهنگی نقش بسیار مهمی در اندیشه بوردیو ایفا می کند. جامعه شناسی مصرف بوردیو و تحلیل وی درباره سبک زندگی بر همین نوع سرمایه متکی است. سرمایه فرهنگی شامل سلیقه های خوب ، شیوه و راه و رسم پسندیده و پیچیده شناختی، شناخت  و توانایی پذیرش محصولات فرهنگی مشروع از قبیل هنر، موسیقی کلاسیک، تئاتر و ادبیات است. سرمایه فرهنگی بدان معناست که فرد می تواند خود را از الزامات زندگی روزمره جدا کند و نوعی گزینش دلخواه در عرصه فرهنگ انجام دهد (فاضلی،1382: 38) . برخلاف نظر ماركس كه سرمایه تنها دارای یك صورت اقتصادی بود، برای بوردیو سرمایه چندین شكل متفاوت دارد و از جایگاه تحلیلی بالایی در جامعه شناسی بوردیو برخورداراست . چگونگی انباشت سرمایه­ها در زندگی و همچنین كاربرد و نقشی كه در زندگی افراد دارند و تأثیر حجم كلی و تركیب انواع این سرمایه­ها  بر جایگاه و موقعیت فرد در پایگان اجتماعی و از این طریق بر الگوی مصرف فرهنگی و سبک زندگی  فرد ، از نكات مهمی در رابطه با سرمایه به شمار می روند . سرمایه به چهار شکل اساسی ظاهر می شود سرمایه ی اقتصادی ، سرمایه ی فرهنگی،  سرمایه اجتماعی ، سرمایه نمادین .

بسیاری از تحلیل های بوردیو به گشودن ماهیت سرمایه­ی فرهنگی در فرانسه در طول دهه­ی 1960 مربوط می شود . او استدلال می كند كه سرمایه­ی فرهنگی ، در اشكال بسیار ارزشمند آن ، در بردارنده ی یك رغبت زیبایی شناختی است ، وی سرمایه فرهنگی را اینگونه تعریف می كند  :

یك ظرفیت عمومیت یافته برای خنثی كردن ضرورت های معمولی و برای جدا كردن اهداف عملی ، یك تمایل با دوام و ظرفیت برای عمل بدون كاركرد عملی كه می تواند تنها در یك تجربه­ی رها از ضرورت و از طریق انجام كردوكارهایی كه یك هدف فی نفسه هستند ، تشكیل شود ( bourdieu;1984:55).

منابع فرهنگی شامل انواع گوناگونی از كالاهای نمادین از قبیل زبان، ادب و نزاكت، ذوق و سلیقه، معرفت و مهارت است. این منابع فرهنگی را هنگامی می‌توان «سرمایه» قلمداد كرد كه ـ همانند منابع اقتصادی ـ بتوان آنها را برای كسب «سود» فرهنگی به كاربرد، سودی كه قابل انباشت است و می‌توان آن را به سایر اشكال سرمایه تبدیل كرد. سرمایه فرهنگی كه به شكل اشیاء مادی و رسانه هایی چون نوشته ، نقاشی ها ، بناهای تاریخی ، ابزارها و غیره است عینیت پیدا می كند ، در حالت مادیت خود قابل انتقال است .

مفهوم سرمایه نمادین به كاربرد نمادهایی بر می گردد كه فرد به كار می گیرد تا به  سطوح دیگر سرمایه خود مشروعیت بخشد (ترنر به نقل از ممتاز؛1383). نقش كلیدی سرمایه نمادین، در مشروعیت بخشیدن به گونه‌های دیگر سرمایه است. سرمایه نمادین تنها در تصورات وجود دارد و درك می‌شود. سرمایه فرهنگی و اقتصادی از طریق پول، آزمون و مدرك به وجود می‌آید، سرمایه اجتماعی از طریق پیوند با افراد در شبكه‌های اجتماعی میسر می‌شود، در حالی كه سرمایه نمادین تنها در چشم دیگران وجود دارد. 

سرمایه (قدرت) نمادین  دسته‌ای از دارایی‌های متمایز است كه در درون و به واسطه آگاهی عاملین  موجود است و مقولات  صلاحیت داری را در باب آگاهی به آنها اعطا می‌كند،  سرمایه ی نمادین به هرگونه دارایی اطلاق می شود (به هر نوع سرمایه اعم از طبیعی ،اقتصادی ، فرهنگی ، اجتماعی) كه به وسیله ی دسته ای از اعضای اجتماع درك می شود آنان را قادر می سازد كه این دارایی را به رسمیت بشناسند. سرمایه ی نمادین شكلی است كه هر نوع سرمایه به خود می گیرد و محصول ذهنی شدن تضادهایی است كه در ساختار توزیع آن نوع سرمایه وارد شده است (بوردیو؛1381: 155-154).

 






نوع مطلب : فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، 
برچسب ها : فرهنگی - علمی- اجتماعی،
ارسال شده در: شنبه 12 دی 1394 :: توسط : سید مهدی آقاپور


 
درباره وبلاگ
مدیر وبلاگ : سید مهدی آقاپور
مطالب اخیر
نویسندگان
آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :