تبلیغات
فرهنگ و اندیشه - فرهنگ پژوهی-32نقد نظریه فرهنگی پیر بوردیو- 5 دکترسیدمهدی آقاپورحصیری-عضو هیئت علمی دانشگاه تهران
فرهنگ و اندیشه
دکتر سید مهدی آقاپور
  صفحه نخست       |       تماس با مدیر       |       پست الکترونیک       |       RSS       |       ATOM
 

*نظریه­ فرهنگی بوردیو و اندیشه­ اسلامی درایران

 

نتیجه تصویری برای عکس بوردیو

پیر بوردیو در جهان اغلب به مثابه "جامعه شناس مبارزه" یعنی جامعه شناسی که دخالت در عرصه عمومی همواره در برنامه علمی اش جای داشته است، شناخته می شود، فیلسوفی که جامعه شناسی را ورزشی رزمی میداندو از جامعه شناسی ابزاری برای مبارزه علیه نابرابری های اجتماعی می سازد(مارین دو تیلی 2011). کتابهای برجسته ای همچون وارثان (در نقد نظام آموزشی)، تمایز (تحلیل مکانیسم های نابرابری اجتماعی)، فقر جهان، (نقد سیاستهای نولیبرال)... آثار شاخص فکری وی در این مبارزه است(فكوهی-شریعتی1391). در ایران خوانش ایرانی بوردیو اما به نظر می رسد از طرفی محصور پایان نامه هاست و از سویی مورد پذیرش. مفاهیمش  گاه از فرط تکرار به کلیشه بدل شده اند و در عین حال غایبند، حضور ندارند، به کار نمی ایند. هستند و نیستند. بوردیوی ایرانی مزاحم نیست. حساسیت زا نیست. مخالف ندارد. جامعه شناسی اش یک مبارزه ی رزمی نیست، ابزار تمایز است. یک چارچوب نظری مناسب برای "بستن پایان نامه". به نظر می رسد، این اندیشه ی سیار، در قلمروی دیگر، یا چالش برانگیز نیست، یا “سازگاری روح ایرانیکار خود را کرده است. زهرش را گرفته  و روانه ی بازار آکادمیک میکند.

مکاتب و نظریه­های فرهنگی ازمفاهیم، قضایا و حوزه­های گسترده­ای برخوردار است، ساخت­گرایی، کارکردگرایی، تحول­گرایی، مکتب اشاعه، مارکسیسم و مکتب انتقادی، فمنیسم،  مدرنیسم و پست­مدرنیسم و  نظایر آنها درباره فرهنگ و تحولات فرهنگی و علل و عوامل آنها بحث­های مبسوطی مطرح می­کنند. (محسنی 1386)

آنچه مسلم است، تحولات اجتماعی و تحولات معرفتی موجب رشد و گسترش مطالعات فرهنگی و زمینه­ساز نظریه­های فرهنگی در بین اندیشمندان اجتماعی و فرهنگی درجوامع غربی شده است. این تحولات اجتماعی که مراحل کلاسیک و پوزیتویستی و مدرنیته را طی نمود و با فرایندهای جدید از جمله رسانه­های فراگیر ارتباطی، توده­ای شدن فرهنگ و هنر، توریسم و اقتصاد فرهنگ، توسعه دموکراتیزاسیون و جنبش­های جدید اجتماعی به مرحله پست مدرن می­رسد، ناکارآمدی مكاتب پوزیتویسم و تحصل گرایی و مارکسیسم و نئومارکسیسم را در تبیین جامعه و فرهنگ و ناتوانی علوم تجربی و آمار و ریاضیات را در فهم رفتارهای انسانی و اجتماعی را به خوبی نشان داد و با رویکرد پدیدار شناسانه و تأویل­گرا، ناكارآمدی و بیگانگی علوم انسانی و اجتماعی را با جامعه و مردم بر ملا ساخت (فاضلی 1391)

 

بی­شک نظریه­های فرهنگی ناشی از تحولات اجتماعی و تحولات معرفتی که موجب پیدایش جامعه مدرنیته و پست­مدرن شده است، دارای نارسائی­های و چالش­های نظری و عملی مختلفی است که قابل نقد و کالبد شکافی است. این نارسائی­ها و چالش­ها در درجه اول به وسیله تعریفی که از نوع انسان و سنخ جامعه از یک طرف و تعریف شناخت و معرفت از طرف دیگربرمی خیزد، تحلیل و ارزیابی می­شود.

تحولات اجتماعی و معرفتی بزرگ را می­توان نتیجه نقاط عطف و برجسته تاریخی در زندگی جمعی انسان­ها درطول تاریخ در نظر گرفت که موجب پیدایش تمدن­های بزرگ گذشته شده است. این تحولات بزرگ و مسئله­های اجتماعی و فرهنگی اساسی آنها در جوامع گوناگون، پیامدهای نظری و جامعه­شناختی مخصوص به خود داشته است. پیدایش نظریه­های اجتماعی معروف و پایدار و بروز متفکرین برجسته­ای چون افلاطون و ارسطو در تمدن یونانی، فارابی و ابن­خلدون در تمدن اسلامی و کنت و دورکیم و وبر در تمدن صنعتی جدید به خوبی این نقاط عطف برجسته را ثابت می­کند. (جمشیدی­ها 1383، 15)

در پی تحولات اجتماعی ودر فضای اندیشه اسلامی بود که ابن­خلدون علم جدیدی به نام علم عمران (علم اجتماعی) بنا نمود که به جهت موضوع و روش با علوم دیگر و اندیشه های اجتماعی دیگرکاملاً متفاوت بود، موضوعاتی نظیر انواع اجتماع، نظریه همبستگی، نظریه نسل­ها و نظریه صنعت و مفاهیم و نظریه های مستحكم دیگراو در اندیشه های متفكرین گذشته نظیر ارسطو و افلاطون سابقه نداشت،  به تحقیق، این نوآوری­ها در سایه پیروی ابن خلدون از مبانی اندیشه اسلامی شکل گرفت. او در تدوین علم جدید اجتماعی و نگارش مقدمه معروف خود از متون اسلامی بویژه قرآن مجید بهره فراوان  برده است(همان)

استفاده ابن خلدون از آیات قرآنی در تفسیر و تبیین پدیده ها و وقایع اجتماعی در سراسر كتاب جامع مقدمه بر تاریخ و هنگام برشمردن علل و عوامل تحولات اجتماعی به گونه برجسته ای به چشم می خورد به طوریكه تا 200 آیه از آیات شریف قرآن را برای صحت و درستی گزاره ها و نظریه های اجتماعی و فرهنگی خود مورد استناد قرار می دهد (پژوهشگاه حوزه و دانشگاه 1389).

از جهت نظری، ابن خلدون  نظریه فطرت و برابری كه وجه مشترک همه انسان­ها است را مبنای اندیشه خود قرار داد. و بر این مبنا علم اجتماعی را برای اول بار درتایخ اندیشه و نظریه های اجتماعی بوجود آورد . او دلیل گوناگونی وتنوع پدیده­ها اعم از تشکیل دولت، توسعه شهری، تحول فرهنگی، رشد صنعت و بسیاری از مسائل اجتماعی و انسانی دیگر را در اجتماع جستجو می­کند و در این كوشش علمی ، مفهوم انسان- اجتماع را به مفهوم کلیدی علم عمران دراندیشه خود مبدل می­سازد. كه فرهنگ و تحولات فرهنگی و علل و عوامل آنها را نیز در بر می گیرد(جمشیدی­ها 1383، 81).

تفکر اجتماعی در اسلام دارای شاخص ها و ویژگی های بارزی است كه آن را از سایر انواع اندیشه ها با مبانی و رویكردهای دیگر متمایز می سازد( آزاد ارمكی1386)  . این ویژگی های بارز و متمایز كننده عبارتند از:

الف -  و حدت بخشی در مبانی ، ساختار و رویكردهای آن

ب -  نظم گرایی در مفاهیم و موضوعات فكری

ج-  انسان گرایی در فرآیند فرهنگی و اجتماعی

 د- کمال گرایی در جهت گیری اندیشه ها،

ه-  وحی محوری در روشها و تبیین نظری

بر مبنای اندیشه اسلامی و تفکر اجتماعی در اسلام می­توان گفت که نظریه­های اجتماعی و فرهنگی از جمله نظریه فرهنگی بوردیو که در نوع خود بسیار وسیع و جامع است، در زمینه­های ذیل قابل نقد می­باشد (پژوهشگاه حوزه و دانشگاه 1389)

1-     زمینه مبانی معرفتی فرهنگ شناسی و ریشه های شناختی آن

2-    زمینه موضوعی و مسائل متنوع انسانی و اجتماعی مطرح درمكاتب و نظریه های فرهنگی

3-    زمینه روش شناختی در بررسی ها ومطالعات مختلف فرهنگ شناسی

4-    زمینه مربوط به هدف و جهت­گیری فرهنگی و اجتماعی و انسانی درنظریه های فرهنگ شناسی

مباحث فرهنگی در اندیشه اسلامی و متون قرآنی و حدیث بسیار فراوان بوده و کلیه ویژگی­ها و رفتارهای انسانی و اجتماعی را به صورت بسیار وسیع موردنظر قرار می­دهد به طوری که شاخص­های فرهگی در اسلام به روشنی از آیات قرآنی و احادیث قابل استخراج است . این شاخص­های فرهنگی دارای ریشه­های دینی و فطری بوده و نوع انسان اسلامی و جامعه اسلامی و ویژگی­های آنها را به طور كامل معرفی می­نماید(بصراوی 1377) 

به خوبی روشن است كه نظریه فرهنگی بوردیو با این شاخص­های اصیل فرهنگی و تعریف صحیح از انسان و جامعه انسانی بیگانه است. به عبارت دیگر:

1 -  این نظریه فرهنگی با مبانی فکری اسلامی در زمینه­ هستی­شناسی، انسان­شناسی، معرفت­شناسی و ارزش­شناسی و جامعه شناسی بر مبنای اندیشه اسلامی ارتباطی ندارد ،

2- روش اندیشه گری و شیوه­ تفکر اسلامی در تبیین مفاهیم و قضایای اجتماعی و فرهنگی مبتنی بر روش تجربی، تعقلی و وحیانی می باشد كه در ساختار ها و سازو كارهای نظریه فرهنگی بوردیو و مفاهیم ابداعی و قضایا و گزاره های فرهنگی گسترده او بکار گرفته نمی­شود.

3 -  فضاو میدان اجتماعی و فرهنگی که بر نظریه­پردازی فرهنگی بوردیو اثر می­گذارد یعنی جامعه اشرافی فرانسه وتوصیف و تبیین او ازپدیده فرهنگی  وارثان و جامعه مبتنی بر تمایز، نیز هیچگونه ارتباطی با فرهنگ اسلامی و جامعه اسلامی نداشته و مفاهیم و نظریات ساخته و پرداخته ا و از فضای دیگری تغذیه می­کنند.

نظریه فرهنگی بوردیو باز تاب  یك جامعه اشراف زده ، مصرفی وتمایز گرا با سلطه پایدار وارثان به زعم خود  اوست.  این نظریه به لحاظ موضوعی و روشی، ترکیبی از نظریه ها و مکاتب مختلف اجتماعی است و ریشه در مبانی پوزیتیویستی، مارکسیستی، هلنیستی و اومانیستی داردكه از طرف خود اندیشمندان غربی همانند كاسیرر، شلر و هوسرل و دیگران نقدهای سنگینی بر آن وارد شده است. نظریه فرهنگی بوردیو متأثر از اندیشمندان اجتماعی قدیم و جدید تمدن غربی نظیر کنت و مارکس و دورکیم و وبر است که انسان را بازتاب نظام مسلط و شرایط اجتماعی و یا محصول اقتصاد و قدرت و سلطه حاکم بر جامعه می­دانند.  به خوبی روشن است كه این رویكردهای نظری و فرهنگ شناختی با مبانی اندیشه اسلامی و بنیان های  موضوعی و روش شناختی آن كاملا بیگانه و درتضاد است ومفاهیم كلیدی او نمی تواند انسان وجامعه ای كه مكتب اسلام در پی بنیان گذاری آن است و  رویكردفرهنگ شناسانه وتحولات آن را توصیف و تبیین نماید. 

مفاهیم کلیدی در فرهنگ­شناسی بوردیو نظیر میدان، سبک زندگی، عادت­واره یا منش، فرهنگ مصرف و سرمایه فرهنگی با نوعی بازاندیشی جامعه­شناسانه و ایستا همراه است که در فرآیند تحولات اجتماعی و فرهنگی به طور مداوم بازتولید می­شوند و در زندگی جمعی نقش اساسی و همیشگی دارند. در حالیکه در فرهنگ و نگرش اسلامی برای شناخت انسان و جامعه انسانی و مبانی ارزشی مبتنی بر آن تفسیر فرهنگی پویا و جدیدی به دست می­دهد که شاخص­های انسانی و فرهنگی را در پرتو ارزش­های فطری و دینی روشن می­سازد و علل تحولات اجتماعی و فرهنگی و شکل­گیری و مسیر حرکت جامعه را در قوانین الهی جستجو می­کند. بدون آنکه علل و  عوامل موجود در نظام­های اجتماعی و ساختارها و سازو کارهای مؤثر را در واقعیت جامعه و تحولات آن  نادیده بگیرد .

 بدون شك، نقد و ارزیابی نظریه فرهنگی بوردیو با توجه به اشتهار و گستردگی و مفهوم سازی ویژه او از منظر اندیشه اسلامی در یك مطالعه محدود و مختصر نمی گنجد و نیازمند بررسی و نقد مفصل دیگری است  كه طی آن محقق بتواند با بهره گیری از مبانی و متون متقن اسلامی و قرآنی و یاری جستن از نظریه ها و دستاورد های فكری و اجتماعی اندیشمندان قدیم و جدید اسلامی در عمق دیدگاه و نظریه فرهنگی بوردیو و مفاهیم كلیدی فرهنگ شناسانه آن فرو رود و به تجزه تحلیل علمی و فرهنگی آن بپردازد تا با نقد و ارزیابی نقاط ضعف و كجروی های فكری این نظریه معروف وبومی سازی  مفاهیم و نقاط قوت آن مورد بهره برداری علمی و كاربردی قرار گیرد  كه در صورت حمایت و فراهم شدن امكان لازم قابل انجام است.

 

فهرست منابع: ( از این منابع در پنج قسمت مقاله استفاده شده است.)

1)       آرون، ریمون (1366)، خاطرات، ترجمه عبدالحسین نیک گهر، جلد دوم انتشارات علمی، تهران

2)      آزاد ارمكی،تقی(1386) تاریخ تفكراجتماعی در اسلام، تهران، نشر علم

3)     آقاپور، سید مهدی ( 1392)، فرهنگ پژوهی، تهران ، وبلاگ فرهنگ و اندیشه

4)      آقاپور، سید مهدی (1393) ، سبک زندگی-رویکرد مفهومی، مجموعه مقالات الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت

5)     استونر، راب،1383، متفکران بزرگ جامعه شناسی چاپ سوم، ترجمه مهرداد میر دامادی، تهران، مرکز

6)      باکاک، رابرت(1381)، مصرف ، ترجمه تورج یارمحمدی، تهران ، نشر شیرازه

7)     برت، پاتریک(1389). نظریه های جامعه شناختی در قرن 20،ترجمه محمد خانی،هران نشر رخداد نو

8)     بشیریه،حسین(1379) نظریه های فرهنگ درقرن بیستم، تهران،آینده پویان

9)      بصراوی. فرشته(زهرا)- آقاپور سیدمهدی (1377) تبیین و تدوین شاخص های فرهنگی در اسلام ، تهران، جهاد دانشگاهی

10)    بوردیو، پیر، 1385، نظریه کنش ، ترجمه مرتضی مردیها، تهران، نقش و نگار

11)    بوردیو،پیر(1381)، كنش های ورزشی،ترجمه محمد رضا فرزاد،مجله ارغنون شماره 20 تابستان 1381

12)   بوردیو، پی یر (2002)، برای یک علم متعهد در لوموند دیپلماتیک، ترجمه کورش برادری.

13)  بوردیو، پیر(1390)، تمایز : نقد اجتماعی قضاوت­های ذوقی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران، نشر ثالث

14)   بوردیو، پیر(1384)، اشکال سرمایه، در سرمایه اجتماعی: اعتماد و دموکراسی و توسعه، گردآوری کیان تاجبخش، ترجمه افشین خاکباز و حسن پویان، تهران ، نشر شیرازه

15)  پژوهشگاه حوزه و دانشگاه(1389)، تاریخ تفكراجتماعی دراسلام، قم،پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

16)   توسلی، غلامعباس، تحلیلی از اندیشه پیربوردیو درباره فضای منازعه­آمیز اجتماعی و نقش جامعه­شناسی، 

          نامه علوم اجتماعی، شماره 23 خرداد 1383

17)  جنكینز، ریچارد(1385 ) پی یر بوردیو،ترجمه لیلا جوافشانی وحسن چاوشیان، انتشارات نی سال

18)   جمشیدیها، غلامرضا (1383) پیدایش نظریه های جامعه شناسی، تهران دانشگاه تهران

19)   جمشیدیها پرستش(1385)دیالكتیك میدان ومنش در نظریه بوردیو، نامه علوم اجتماعی شماره30

20)   خدری، فتاح(1388)، بررسی عوامل موثر بر مصرف فرهنگی با تاکید بر موسیقی: مطالعه موردی جوانان شهر سقز، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران

21)   رضایی،محمد(1387). ناسازه­های گفتمان مدرسه:تحلیلی از زندگی روزمره دانش آموزی، تهران، انتشارات جامعه و فرهنگ

22)  روح الامینی، محمود(1372) زمینه فرهنگ شناسی، تهران، انتشارات عطار

23) ریتزر،جورج(1384)،نظریه جامعه شناسی دوران معاصر،ترجمه محسن ثلاثی،تهران:انتشارات علمی

24)  ریتزر، جرج(1389). مبانی نظریه جامعه شناسی معاصر و ریشه های کلاسیک آن، ترجمه شهناز مسمی‌پرست، تهران نشر ثالث

25) سیدمن،استیون(1386). کشاکش آرا در جامعه شناسی، ترجمه هادی جلیلی، نشر نی

26)  شویره، کریستین و دیگران، 1385، واژگان بوردیو، ترجمه (مرتضی کتبی)، تهران، نی

27) شریعتی،سارا01384)بوردیو وجامعه شناسی هنر، تهران ، سایت انجمن جامعه شناسی ایران

28) شریعتی،سارا-فكوهی،ناصر(1391) خوانش بوردیو در ایران، تهران ، سایت انسانشناسی و فرهنگ

29)  فاضلی، محمد(1382)، مصرف و سبک زندگی، تهران ، انتشارات صبح صادق

30)  فكوهی،ناصر (1391) پرونده «پیر بوردیو» ، سایت  انسان شناسی و فرهنگ

31)   کنوبلاخ، هربرت(1390). مبانی جامعه­شناسی معرفت، ترجمه کرامت اله راسخ، تهران ، نشر نی

32) گرنفل، مایکل(1389). مفاهیم کلیدی پیر بوردیو، ترجمه محمد مهدی لبیبی، تهران نظر افکار

33)  گولدنر،آلوین،1383،بحران جامعه شناسی غرب،فریده ممتاز،تهران،شرکت سهامی انتشار

34) محسنی، منوچهر(1386)جامعه شناسی فرهنگی ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ ،هنر و ارتباطات

35) ممتاز، فریده (1383)،  معرفی مفهوم طبقه از دیدگاه بوردیو، تهران، پژوهشنامه ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، شماره 41-42،  صص 149- 160

36) ون­ویتز، پیتر (1389). درسهایی از جامعه شناسی پیر بوردیو، ترجمه جهانگیر جهانگیری،  سفیر، تهران: آگه

37) هدایتی، محمد(1391).  مصرف فرهنگی و هویت اجتماعی، پایان نامه فوق لیسانس جامعه شناسی دانشگاه تهران

  

1)       Corrigan peter (1997), The Sociology Of Consumption, Sage

2)       Dunn Robert (2008), Identifying consumption: Subjects And Objects In Consumer Society  , Temple university press

 






نوع مطلب : علمی، فرهنگی، اجتماعی، 
برچسب ها :
ارسال شده در: دوشنبه 31 خرداد 1395 :: توسط : سید مهدی آقاپور


 
درباره وبلاگ
مدیر وبلاگ : سید مهدی آقاپور
مطالب اخیر
نویسندگان
آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :