فرهنگ و اندیشه
دکتر سید مهدی آقاپور
  صفحه نخست       |       تماس با مدیر       |       پست الکترونیک       |       RSS       |       ATOM
 

به نظر می­رسد دلایل برخی دانشمندان مبنی بر عدم تسلط گسترده رسانه ای و فرهنگ سطحی ان در مقابل شواهد رو به گسترش ناشی از فرهنگ توده و رسانه ای و نظریات فوق­العاده متعددی که از سوی اکثر فرهنگ شناسان و دانشمندان علوم اجتماعی نظیر پستمن ، هاکسلی ، کازنو، رایز من و مک لوهان در این زمینه مطرح شده است، بسیار ناچیز باشد. بویژه آنکه رسانه های جمعی، ماهواره ها و شبکه ­های جهانی کامپیوتر و نرم­افزارهای آنها که عمدتاً توسط شرکت­های سرمایه­ داری چند ملیتی تولید می­شود را به خدمت گرفته ­اند و از این طریق در درون خانه ­ها نفوذ کرده و عضو دائمی و حتمی خانواده­ های امروزی محسوب می­شوند.هرچند سیاست­های رسمی کشورهای مختلف در سطح جهان تمهیداتی برای این موضوع اندیشیده­ اند ولی قدرت آنان در مقابل هجوم برق آسا و انبوه فرهنگ رسانه­ ای وفرهنگ توده­ وار جهانی بسیار ناچیز است.با این وجود اعمال سیاست­های فرهنگی مؤثر در مقیاس جهانی غیرممکن نمی­باشد. 

از نظر آلن بیرو، مسائلی که فرهنگ توده­ ها پدید می­آورد، از نظر جامعه ­شناسی چنان متعدد هستند که امکان برشماری آنان نیست، با این همه می­توان به طور خلاصه چند جنبه مثبت و منفی فرهنگ توده ­ها را در جوامع توسعه­یافته لیبرال مطرح ساخت:

الف- جنبه ­های مثبت: فرهنگ توده­ ها مجموع مردم را به شرکت در ارزش­های فرهنگی جهانی وامی ­دارد. فرهنگ عمومی را گسترش می­دهد و اکثریت را به پذیرش ارزش­های یک تمدن برمی­انگیزند. طبقات اجتماعی را یکپارچه می­سازد، امکان تماس بین آنان را فراهم می­سازد، روابط اجتماعی را هماهنگ می­کند، گذران اوقات فراغت را ارزش می­بخشد­ و بر تمامی حیات انسانی و اجتماعی اثرگذار است.

ب- جنبه ­های منفی: فرهنگ تود­ه، فرهنگی است پذیرا، که انسان­ها بدان تن می­دهند،گرایش به انسانی دارد که در حیاتش با بسط و سلطه وسایل سمعی و بصری، وضع یک تماشاچی به خود می گیرد.

در فرهنگ توده­ ها امکان گزینش نیست. این فرهنگ هرآنچه که اکثریت با آن ارضاء می­شوند را از پایین عنوان و اعمال می­کند. چون فرهنگ توده ­ها تحت سلطه قانون بازار قرار دارد، در آن هرچه سودآور است به فروش می­رسد. فرهنگ توده ­ها نیازهایی کاذب پدید می­آورد که مائده­ های دروغین روانی برای ارضای آنان پدید می­آیند. جریان عادی حیات واقعی را با فرار به سوی دنیای خیالی مختل می­سازد. جامعه ه­ای نو مبتنی بر اسطوره ستارگان سینما و مشاهیر المپیک می­سازد که هم در خدمت فرافکنی رویاهای ما درآیند و هم تعیین هویت و منش­ ما را موجب می­گردند. مسائل اساسی حیات را از طریق دفع گرایش­های بد، آرمانی ساختن عشق، ستایش شورانگیز از جوانی و کتمان مرگ با تردستی پنهان می­دارد و به خلقِ مدل­های رفتاری و مراتب ارزشی که صورت بسیار ظریفی از فردگرایی را اعتلا می­بخشد، می­پردازد و ...

 این قضاوت­ها فرهنگ مبتذل را نشان می­دهند و به موجب آن زمانی که فرهنگ توده ­ها در گرو جریان آزاد قوانین بازرگانی قرار می­گیرد، تابع تبلیغاتی می­شود که در ید قدرت صاحبان ثروت قرار گرفته ­اند در نتیجه مسئله می­آفریند و این سؤال مطرح می­شود که چه نوع انسانیتی ممکن است پدید آید.چنانکه ازآراءگسترده دانشمندان برمی­آید، فرهنگ عامه و فرهنگ توده توسط دانشمندان علوم اجتماعی بسیار مورد بحث قرار گرفته و در یک جمع ­بندی می­توان گفت:

1- معمولاً فرهنگ عامه و فرهنگ توده در مقابل یکدیگر قرار داشته و قوت گرفتن یکی، مساوی با زایل شدن دیگری در هر یک از جوامع انسانی است چرا فرهنگ عامه معمولاً ریشه ­ای بوده و به سمت ثبات گرایش دارد ولی فرهنگ توده معمولاً بی­ ریشه و فاقد اصالت بوده و هر زمانی و مکانی می­باشد.

2- هویت و سمت­گیری وسایل ارتباط جمعی اعم از صوتی، تصویری، کتبی و یا نرم­ افزارهای کامپیوتری آن در مسلط شدن فرهنگ توده نقش فوق ­العاده اساسی ایفا می­کنند. گسترش و رشد فرهنگ فرهنگ توده ­وار جز از طریق شبکه ­های فراملیتی و جهانی امکان­پذیر نمی­باشد.

3- هر دو نوع فرهنگ کمابیش دارای جنبه­ های مثبت و منفی هستند. زایل نمودن یا حذف جنبه ­های منفی و جمع شدن جنبه ­های مثبت آنان در کنار یکدیگر می­تواند به توسعه فرهنگ صحیح در جامعه بینجامد و این وضعیت درصورتی میسر است که وسایل ارتباط جمعی ضمن طرد فرهنگ مصرف یکسان وانبوه مبتنی برسود و سرمایه، از روابط یک سویه و تسلط بر افکار عمومی دست برداشته و با ارتباطی دو سویه به تبادل اندیشه و فرهنگ با مردم می­پردازد.

4- اکثر فرهنگ شناسان و دانشمندان علوم اجتماعی منتقد فرهنگ توده­ وار بوده و آن را عامل اساسی ضعف یا تلاش نهادها و ساختارهای اساسی جامعه نظیر دین، مذهب تعلیم و تربیت نهاد خانواده و سنت­ها و هنجارهای پیوند دهنده اجتماع و انسجام آن برشمرده­اند.

5- صنعتی شدن، توسعه جمعیت و زندگی در شهرهای بزرگ جدید که به همسانی و انبوه ­سازی توسعه و مصرف و کلیه الگوها و رفتارهای انسانی و اجتماعی منجر شده خود از عوامل مهم انزوای فرهنگ قومی و رشد بی ­رویه فرهنگ توده ­وار بوده است.

6- تسلط روابط بازرگانی و فرهنگ سودمند گرایانه بازار مبتنی بر تراکم سود و سرمایه و تبلیغات پردامنه آن برای تسخیر خلقیات مردم جهت فروش کالا در  جامعه، به شدت موجب گسترش فرهنگ توده و به فراموشی سپردن فرهنگ عامه در بین مردم گشته است. و در این بین نقش شرکت­های بزرگ جهانی و چندملیتی بیش از همه قابل توجه می­باشد.

بررسی برنامه های صداوسیما بی‌شك مستلزم آشنایی كافی با وظایف و رسالت‌های این رسانه‌ ملی، نظریه‌های علمی در زمینه ارتباطات، توجه به سیاست‌ها و شاخص‌های فرهنگی و اهداف و راهبردهای ملی مصوب درباره آن می‌باشد. ضمن آنكه ناگزیر از مطالعه رساله‌ها و طرح‌های تحقیقاتی نادری بوده  كه در جامعه ما به طور كلی یا جزئی، به نقد و ارزیابی رویكردها و برنامه‌های صداوسیما همت گماشته‌اند. آگاهی از این داشته‌ها و یافته‌های ارزشمند وسعت نظر و عمق ارزیابی را ارتقاء بخشیده و حاصل كار در راستای ارائه پیشنهادهای اصلاحی به یقین گامی به جلو خواهد بود.

1ـ وظایف صداوسیما

دانشمندان علوم ارتباطات، نقش‌ها و وظایف متنوع و خطیری برای صداوسیما برشمرده‌اند كه از آن جمله وظایف اخلاقی و انسانی، انتقال میراث‌های فرهنگی، نقش فرهنگ پذیری و اجتماعی‌شدن افراد، كاركرد تفریحی و سرگرمی،وظایف خبری و آموزشی و حتی كاركردهای نامطلوب نظیر تخدیر اجتماعی، مشاركت خیالی و فرار از واقعیت و نظایر آنها را می‌توان برشمرد. میزان اثربخشی این وظایف به چهار عامل پیام‌دهنده، محتوای پیام، پیام گیرنده و شرایط اجتماعی بستگی تام دارد.

1ـ1ـ وظایف آموزشی

نقش آموزشی صداوسیما به صورت وسیعی كلیه ابعاد زندگی توده‌های مردم را پوشش داده و برنامه‌های جذاب و جالبی برای ارتقاء سطح معلومات اقشار مختلف مردم در سنین متفاوت در تمام زمینه‌های علمی و هنری و فرهنگی و تربیتی ارائه می‌نماید صداوسیما با قابلیت‌های چندبعدی خود در عصر كنونی توانسته است، آموزش‌های عمومی و تخصصی را از انحصار نهادهای رسمی نظیر مدارس و دانشگاه‌ها خارج ساخته و بدون هر گونه محدودیت از نظر محیط، مدت، مقطع سنی و جنسیت، به تعلیم و تربیت كلیه انسان‌ها مبادرت ورزد و مدرسه و دانشگاهی به وسعت كل جامعه و خانواده‌های آن به صورت قوی و اثربخش پایه‌گذاری نماید.

2ـ1ـ وظایف خبری

صداوسیما از گسترده‌ترین و با نفوذترین وسایل انتشار اخبار روز در سراسر جهان محسوب می‌گردد. به طوری كه مردم كشورهای مختلف به سرعت و سهولت از وقایع و  رویدادهای گوناگون در كلیه زمینه‌ها اطلاع حاصل می‌نمایند.

شبكه‌های خبری این رسانه ملی به صورت دائمی و انبوه تازه‌ترین گزارش‌ها و جریانات روز را برای شنوندگان و بینندگان خود فراهم می‌آورندو تازگی داشتن و اهمیت خبر به همراه جالب توجه بودن، مختصر و مفید بودن آن و ویژگی های مشابه دیگر اثربخشی وظایف خبری را در جهت ارتقاء افكار عمومی و توسعه اجتماعی افزایش می‌دهد.

3ـ1ـ وظایف تفریحی

صداوسیما در تمدن فراغتی امروز یكی از مهمترین ابزار تفریحی و سرگرمی برای پركردن اوقات فراغت مردم در جهان محسوب می‌شود. این رسانه ملی با تولید و پخش مجموعه‌ها، فیلم‌ها، برنامه‌های نمایشی و ضبط و پخش مسابقات جذاب ورزشی بخش عمده‌ای از تفریحات سالم و تماشایی مردم را به خود اختصاص داده و از این طریق، ضمن تأثیر بر الگوهای رفتاری و نحوه زندگی، در راستای معرفی ارزش‌های انسانی، الگوهای مثبت اجتماعی و زندگی سالم و با نشاط نقش وافری ایفا می‌نماید. بدون شك برنامه‌های تفریحی و سرگرم‌كننده برای رفع نیازهای روحی و روان تفنن‌گرا و هنردوست انسان‌ها تهیه می‌شود ولی ضعف برخی برنامه‌ها موجب می‌گردد سطحی‌نگری، از خود بیگانگی و ركود فكری و روانی در جامعه به وجود آمده و الگوها و هیجانات و رقابت‌های كاذب برجسته گردند.

4ـ1ـ وظایف هدایتی

صداوسیما به عنوان تجلی اراده و نگرش‌های مردم در صورت احراز ویژگی‌های جذاب و سودمند، نقش بی‌بدیلی در مشاركت افكار عمومی داشته و موجب تحرك اجتماعی گسترده برای توسعه و پیشرفت در همه زمینه‌های جامعه می‌گردد.

این رسانه، با انتشار اخبار و آگاهی‌های روز، آموزش‌های مفید و طرح اندیشه‌های خلاق و تعامل مستمر آنها با یكدیگر، مردم را به مسئولیت‌ها و وظایف اجتماعی خویش آگاه ساخته و در راستای رفع آسیب‌های اجتماعی و تحقق وفاق جمعی برای تحقق اهداف عالیه نظام اجتماعی موجبات بسیج همگانی را فراهم آورد. البته همین وسیله ارزشمند در نظام‌های غیرمردمی به ابزاری برای تخدیر فكری و بی‌هویتی و تحمیل افكار و آموزش‌های غلط تبدیل گشته و دستاویز قدرتمندی برای قهقرا و سقوط اجتماعی را به وجود آورد.

5ـ1ـ وظایف تبلیغی

صداوسیما به موازات وظایف آموزشی و خبری، هدایتی و تفریحی، به مثابه وسیله‌ای مؤثر برای اهداف تبلیغاتی در راستای نشر افكار و ارزش‌های صحیح انسانی، تحقق اهداف و راهبردهای اصولی اجتماعی و معرفی هنرها و كالاها و خدمات مختلف در جامعه بكار گرفته می‌شود. چنانچه رویكرد تبلیغاتی این رسانه با نیازهای واقعی مردم و پیشرفت اقتصادی و اجتماعی هماهنگ و همسو باشد و موجب افزایش آگاهی‌ها و گرایش‌ها برای رشد و تعالی جامعه گردد، بی‌شك امری لازم و مطلوب می‌باشد. اما در جهان كنونی با دخالت اغراض سوء، سیاسی و اقتصادی، صداوسیما در بسیاری از جوامع با رویكرد تبلیغاتی كاذب و انبوه موجبات گمراهی مردم را فراهم آورده و آسیب‌های روانی و اجتماعی و فاصله طبقاتی را به مراتب افزایش می‌دهد. ادامه مطلب را در بخش بعدی مطالعه نمایید.

 






نوع مطلب : علمی، فرهنگی، 
برچسب ها :
ارسال شده در: سه شنبه 25 مهر 1396 :: توسط : سید مهدی آقاپور


 
درباره وبلاگ
مدیر وبلاگ : سید مهدی آقاپور
مطالب اخیر
نویسندگان
آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :