تبلیغات
فرهنگ و اندیشه - فرهنگ ورزش، تماشاگری و فراغت جوانان- یك رویكرد جامعه شناختی 4
فرهنگ و اندیشه
دکتر سید مهدی آقاپور
  صفحه نخست       |       تماس با مدیر       |       پست الکترونیک       |       RSS       |       ATOM
 

* اوقات فراغت، برنامه ریزی و آسیب شناسی آن در ایران-4

با توجه به جایگاه پر اهمیت اوقات فراغت در ترسیم چهره انسانی و ساختار اجتماعی و فرهنگی در جوامع کنونی , علمای تعلیم و تربیت و دانشمندان علوم اجتماعی , بر ضرورت برنامه ریزی اصولی آن تاکید فراوان داشته اند که مهمترین دلایل آن عبارتند از:

الف- اوقات فراغت زمینه ساز آموزشهای غیر رسمی

این نوع آموزشها که در مقابل آموزشهای رسمی و با برنامه می باشد, غیر هدفمند و محیطی بوده و به طور فراگیر و غیر ارادی از وقایع، افراد یا رسانه های جمعی تاثیر می پذیرد.تاثیر و گستردگی آن بویژه در ابعاد عاطفی و ادراكی و اجتماعی کمتر از آموزشهای رسمی نمی باشد. به عبارت دیگر در تابستان مدرسه تعطیل می شود ولی تربیت تعطیل نمی شود.

ب- اوقات فراغت زمینه ساز آسیب پذیری نسل جوان

اوقات فراغت بیش از حد نسل جوان و عدم برنامه ریزی مطلوب برای غنی سازی آن موجب می شود که این ایام به اوقات بیکاری و بطالت و بیهودگی و پوچ گرایی تبدیل گشته و آفت های فراوانی در مسیر زندگی آنها را به بار آورد. برنامه های فراغتی جذاب، مفید وسالم عامل موثری برای دور شدن نسل جوان و نوجوان از بسیاری از آسیبهای اجتماعی وپیامد های زیانبار آن در زندگی آنان و كل جامعه خواهد شدواین سرمایه های اصلی انسانی و فرهنگی در مسیر رشد و شكوفایی جامعه بكار خواهند افتاد. 

ج- استفاده از انرژی نسل جوان

قدرت تحلیل, ذهن خلاق و انرژی سرشار جوانان با برنامه ریزی صحیح اوقات فراغت می تواند صرف سازندگی ابداع و اختراع گردد. بر همین اساس است که برخی اکتشافات و اختراعات عصر حاضر را معلول اوقات فراغت و تمدن معاصر را تمدن فراغت نامیده اند. با توجه به این دلایل برنامه ریزی برای اوقات فراغت نسل جوان براساس نیازها , علائق و استعدادهای افراد و با توجه به سیاستهای اجتماعی و امکانات و تاسیسات موجود بسیار ضروری است تا به نحو احسن و مفید از آن استفاده گردد. در این رابطه باید توجه داشت که جوانان و نوجوانان از دخالت والدین در کنترل تفریح و اوقات فراغت آنان ناراحت می شوند و والدین نیز نگران خطرهایی هستند که اوقات فراغت فرزندانشان در کمین نشسته است. (شعاری نژاد- 1366)

 

آسیب شناسی یا پاتولوژی تفریحات واوقات فراغت جوانان و نوجوانان نیز نباید هرگز از چشم تیزبین پژوهشگران ومدیران و برنامه ریزان اجتماعی مخفی بماند. مراد از پاتولوژی تفریحات، بررسی سرگرمیها و تفریحات غیر اجتماعی, ضد اجتماعی یا ناسالمی است که در هر جامعه ای کمابیش رواج دارد و ظاهرا به نسبتی که تمدن مادی و حسی غلبه بیشتری می یابد و شعله چراغ معنویت فروکش می کند, رونق این گونه تفریحات نیز افزایش می یابد.

این تفریحات ناسالم ممکن است تنها به منظور تسکین و تخدیر اعصاب برانگیخته مردم بویژه جوانان برومند باشد مثل استعمال دخانیات و مواد مخدر و یا وسیله گریز آدمیان از واقعیتهای تلخ زندگی و گشودن دنیای خیال و رویا گردد مانند استعمال مشروبات الکلی و یا اینکه به جستجوی تمتعات و لذات غیر اخلاقی چون فحشا و روابط جنسی بی بند و بار دامن زند و بالاخره اینکه موجب اعمال خلاف قانون نظیر قمار و دزدی وبزهكاری و نظایر آن گردد. انتقال جامعه از وضع قدیم به جدید (سنت به مدرنیته) خود منشاء بسیاری از نابسامانیها و کجرفتاریهای اجتماعی است و تمرکز نیروهای ملی در اصلاح وتوسعه اقتصادی و اجتماعی و بقای معتقدات مذهبی و دوام سنتهای خانوادگی و جمعی عوامل عمده مقاوم در برابر گسترش مفاسد و آسیب های ناشی از تفریحات و اوقات فراغت ناسالم می باشد (جمشید بهنام- شاهپور راسخ 1348)

آسیب ها و عوارض سوء ناشی از عدم برنامه ریزی و هدایت درست اوقات فراغت جوانان پیامدها و آفات زیانباری دارد که عبارتند از:

1-   آفات تربیتی ورفتاری: بیکاری وبطالت زمینه سازخلافکاری و بزهکاری درجامعه می­گردد.

2- آفات­فرهنگی وعقیدتی:فراغت بی­برنامه موجب سستی باورهای فرهنگی وعقیدتی می­شود.

3- آفات اجتماعی وسیاسی:انرژی سرکش نسل جوان دستاویزاغراض شوم سیاسی می شود.

4- آفات اقتصادی: مهمترین نیروهای انسانی وتوانائیهای آنان دراوقات فراغت هدر می رود.

 

* نقد اوقات فراغت در ایران

در کشور ما با توجه به جوان بودن جمعیت کشور (نزدیك به 14 میلیون دانش آموز و 5 میلیون دانشجووچندین میلیون از جوانان دیگرجامعه) و لزوم برنامه ریزی اصولی جهت پرورش و غنی سازی اوقات فراغت آنان بویژه دستگاهها و سازمانهای رسمی در حوزه وظایف خویش به صورت موردی یا ملی اقداماتی را در سالهای اخیر به انجام رسانده اند ولی ارزیابی کمی و کیفی این اقدامات و میزان سودمندی آنها در راستای اهداف و اصول تعالی بخش چگونگی گذران اوقات فراغت با در نظر گرفتن همه جانبه های آن قابل تامل است.

از جمله این اقدامات «منشور تربیتی نسل جوان» می باشد كه مشتمل بر 14 عرصه در حیات جوانان توسط دبیرخانه شورای عالی جوانان در سال 1374 منتشر شد. این منشور حاوی اهداف تفضیلی و خط مشی اجرایی و استراتژی نظام جمهوری اسلامی ایران برای رشد  ارتقای فرهنگی نسل جوان می باشد. عرصه های مذكور عبارتند از:

1- ایمان و معرفت 2- اخلاق و معنویت 3- تعلیم و تربیت 4- تدبیر و سیاست 5- فرهنگ و تمدن 6- خانواده و ازدواج 7- روابط و مناسبات بین المللی 8- تلاش و سازندگی 9- تعاون و تعهد اجتماعی 10- علوم و فنون 11- خلاقیت و ابتكار 12- هنر و ادب 13- سیر و سیاحت 14- ورزش و تربیت بدنی

در راستای تحقق اهداف و استراتژی فوق العاده گسترده مذكور كه به نظر می رسد بایدبا یك عزم جدی،كل نظام اجتماعی را برای تحقق آن بكار گرفت، برنامه های اوقات فراغت نسل جوان و به منظور برنامه ریزی برای غنی سازی آن، مجموعه دیگری با همان گستردگی تحت عنوان «جوانان و تجربه زندگی در اوقات فراغت» توسط دبیرخانه مذكور در سال 1376 انتشار یافت كه شامل  7 برنامه اصلی و 216 زیر برنامه و در مجموع 1512 برنامه می باشد.

در مقدمه این طرح جامع و منشور گونه آمده است:

«طرح حاضر، اولین گام اساسی در خصوص برنامه ریزی برای غنی سازی اوقات فراغت جوانان است كه براساس رهیافتی اسلامی از مفهوم فراغت و با توجه به امكانات و شرایط موجود تنظیم و تدوین شده است. فعالیتهای متنوع در عرصه های هفتگانه فراغت حول محور 9 پایگاه و نهاد اجتماعی ، جوانان را برای ورود به عرصه های اجتماعی و تجربه كردن یك زندگی معقول و معنوی آماده می سازد. فراغت در این رویكرد به منزله بخشی از اوقات زندگی جوانان با اموری پوشش می یابد كه آنان را در ترسیم آینده روشن و امیدبخش و بهبود روابط و مناسبات انسانی در جامعه اسلامی مدد خواهد رساند. در بخش اول طرح كه به اخلاق و معنویات اختصاص یافته ، برنامه هایی پیش بینی شده است كه فعالیت های اخلاقی و معنوی جوانان را براساس احكام و تعالیم اسلام تنظیم و تنسیق می نماید.

 برنامه های بخش دوم مرتبط با فعالیتهای ورزشی و تفریحی جوانان است كه علاوه بر تربیت بدنی و تامین بهداشت روانی آنان به رشد و اعتلای فرهنگی و شخصیتی آنان نیز نظر دارد. در بخش سوم برنامه های ضروری برای مطالعه و سرگرمی های سازنده فكری جوانان شامل می شود در عرصه این طرح، اصل هماهنگی واردات ذهنی جوانان با مبانی اقتصادی و اخلاقی و نیازهای جامعه اسلامی مد نظر بوده است. در بخش چهارم آداب اجتماعی با هدف مندی هدایت فرهنگ عمومی جوانان در مسیر رشد و تربیت اسلامی و تطبیق روابط و مناسبات انسانی آنان با احكام متعالی اسلام گنجانده شده است. هنر و ظرفیت ادبی و هنری بخش پنجم برنامه های فراغتی جوانان را پوشش می دهد، بخش عمده ای از اوقات فراغت جوانان در عرصه هاو محیط های هنری سپری می شود. بدون اینكه هدف و جهت خاصی داشته باشد. هدف این بخش از برنامه ها هدایت ذوق و قریحه هنری جوانان برای زیباسازی مناسبات زندگی و فضای فرهنگی خانواده ها و اجتماع است.

بخش بعدی تفرج و سیاحت جوانان را شامل می شود. جوانان به اقتضای روحیه كنجكاو و تنوع طلب خود به تماشای جلوه های زیبای طبیعی و مظاهر بدیع فرهنگی و پدیده های شگفت انگیز تمدن مشتاق و علاقه مندند اما چنین فرصتهایی معمولا كمتر پیش می آید . بنابراین ضرورت دارد در برنامه های فراغتی جوانان، فراهم ساختن امكانات و شرایط سیر و سیاحت آنان مورد توجه قرار گیرد.

 در بخش پایانی طرح ، برنامه های مشاركت جوانان در فعالیتهای داوطلبانه اجتماعی آمده است. بسیاری از جوانان در فرصتهای آزاد به تلاشهایی می پردازند كه جنبه اجتماعی دارد ولی عاری از هر گونه هدف مندی و الزامات قانونی وزمینه های مفید رسمی است. ساماندهی به اینگونه فعالیتهای پراكنده می تواند بخشی از نیازهای اجتماعی را مرتفع سازد و در عین حال امر جامعه پذیری جوانان را تسهیل نماید.»

علیرغم تنظیم وانتشار این منشورهای ارزشمند برنامه ای در خصوص نسل جوان و چگونگی گذران اوقات فراغت آنان ، توجه به گزارش عملكردها و فعالیتهای انجام یافته برای جوانان مثل گزارش عملكرد و فعالیتهای مربوط به اوقات فراغت جوانان در سال 1378 كه در ویژه نامه مركز ملی جوانان (اسفند ماه 1378) آمده است، و نظایر آنها در سازمانها و نهادهای دولتی و نیمه دولتی و خصوصی نشان می دهد كه به لحاظ كمی و تعداد نفرات شركت كننده (تقریبا 5 میلیون نفر در مقابل نیمی از جمعیت كشور كه از جوانان تشكیل می شود.) و نیز از نظر كیفی و محتوای برنامه ها و اثربخشی آنها قابل نقد و ارزیابی می باشد.

 این فعالیت ها و برنامه های فراغتی بر اساس مطالعات انجام یافته درنظر و عمل نابسامانیهای عمده ای برای كسب درجه مطلوب و قبولی دارد و عدم توفیق نسبی نهادهای دست اندركار مسائل جوانان و اوقات فراغت را در افزایش كمی و كیفی برنامه ها و جذب اكثریت نوجوانان و جوانان به این برنامه ها را نشان می دهد كه از عوامل مهم آن می توان از وجود ناهماهنگی و ضعف سازمانی و ساختاری در برنامه ریزی و اجرا و بی برنامگی و مقطعی عمل كردن، نگرش اداری و دولتی به برنامه های فراغتی جوانان، ارائه برنامه های تك بعدی و یك سویه بدون توجه به خواست و نیاز واقعی جوانان و نوجوانان و داشتن برنامه اوقات فراغت تابستانی و عدم پیوند برنامه های تابستان گذشته به تابستان حال و آینده و نهادینه شدن آنها در یك استراتژی نظری و عملی منسجم یاد كرد.

 آسیب شناسی اوقات فراغت برنامه های فراغتی جوانان وجود نابسامانیها را در سه نوع نهاد اجتماعی اصلی ثابت می كند كه عبارتند از :

الف- سازمانها و نهادهای دولتی كه بیشتر با ناهماهنگی های خود بر صدور بخشنامه های دولتی، انجام تبلیغات صوری و عدم بكارگیری امكانات انسانی و فیزیكی و مالی به صورت بهینه تكیه دارند سردرگمی كلی، عدم وجود قوانین لازم و یا بی توجهی بدان كه برنامه ها و آمارهای غیر واقعی و شعاری، ضعف باورهای دینی و علمی و فرهنگی، عدم وجود نیروهای متخصص كافی ، فقدان سیستم نظارت و كنترل و ارزیابی و عدم مشاركت دادن جوانان و خانواده ها در تنظیم و اجرا و مدیریت برنامه ها و نظایر آنها در سازمانهای مختلف قابل مطالعه می باشد.

ب- خانواده

  با نقش عمده خویش می تواند در غنی سازی اوقات فراغت وظیفه مهمی بر عهده گیرد اما با وجود عدم آگاهی كافی و نداشتن باورآموزشی و تربیتی و فرهنگی نسبت به برنامه های فراغتی فرزندان خویش و عدم آینده نگری برای آنان، پایین بودن اطلاعات و اهمیت نداشتن این برنامه ها، ارتباط ضعیف با مراكز فرهنگی و آموزشی و فراغتی و نظایر آنها نقش خانواده ها را به مراتب كاهش می دهد.

ج- آموزش و پرورش

وجود تعداد بیش از صدهزار مدرسه در مقاطع مختلف تحصیلی بیانگر مسئولیت خطیر این نهاد وسیع اجتماعی و تعلیم و تربیتی در حیطه اوقات فراغت دانش آموزان می باشد. اما در این نهاد فراگیر رسمی نیز به لحاظ نوع نگرش به تعلیم و تربیت برنامه های تابستانی و اوقات فراغت مورد توجه جدی نمی باشد. عدم داشتن جایگاه تشكیلاتی قوی علیرغم تشكیل ستادهای برنامه ریزی فعالیت های تابستانی ، ناهماهنگی در برنامه ها و ضعف چگونگی اجرای برنامه ها، وجود آموزشهای اجباری و تكراری و در نتیجه مدرسه گریزی دانش آموزان، وجود مشكلات  و نارسائیهای قابل توجه در زندگی متولیان و معلمان مدارس و چند شغله بودن اجباری بسیاری از آنان، عدم وجود و یا تخصیص امكانات و بودجه كافی برای برنامه های فراغتی مدارس كه اصلی ترین مسئولیت تعلیم و تربیتی جوانان و نوجوانان را بر عهده دارند و مسائلی از این قبیل سازمان آموزش و پرورش كشور را برای برنامه ریزی و اجرای موفق گذران اوقات فراغت دانش آموزان با مشكلات اساسی مواجه می سازد و باید چاره ای اساسی و عملی برای آن اندیشید.

البته نقش و رویكرد خود نسل جوان و نوجوان و نوع گرایشها و نگرشها وبویژه مشاركت نظری و عملی وخلاقیتها و ابتكارات آنان در راستای برنامه نویسی وغنی سازی برنامه های فراغتی و دستیابی به اهداف مفید و سازنده آن در ارتباط با هریك از نهادهای مذكور یعنی خانواده ، آموزش و پرورش و نهادهای اجرایی و فراغتی  بسیار تعیین كننده و راهگشا بوده وسنجش افكار آنان در مراحل قبل ، حین و بعد از اجرای برنامه های فراغتی فوقالعاده مهم میباشد.

در مجموع جامعه شناسی اوقات فراغت جوانان و نوجوانان در جامعه ما مورد مطالعه جدی قرار نگرفته و جا دارد رهبران اجتماعی و مدیران و برنامه ریزان تربیتی وفراغتی و ورزشی در یك اقدام هماهنگ و یكپارچه با بكارگیری امكانات كلیه سازمانها و نهادها و تقویت فرهنگ صحیح فراغتی در جامعه نسبت به برنامه ریزی و اجرای دقیق آنها بپردازند چرا كه تاثیر آن بر جمعیت جوان كشور ما در ابعاد مختلف هرگز قابل چشم پوشی نیست.







نوع مطلب : علمی، فرهنگی، اجتماعی، ورزشی، 
برچسب ها :
ارسال شده در: یکشنبه 30 تیر 1392 :: توسط : سید مهدی آقاپور


 
درباره وبلاگ
مدیر وبلاگ : سید مهدی آقاپور
مطالب اخیر
نویسندگان
آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :