تبلیغات
فرهنگ و اندیشه - فرهنگ پژوهی 7 پس افتادگی فرهنگی شهر تهران - 1
فرهنگ و اندیشه
دکتر سید مهدی آقاپور
  صفحه نخست       |       تماس با مدیر       |       پست الکترونیک       |       RSS       |       ATOM
 

     

فرهنگ پژوهی- 7  پس افتادگی فرهنگی شهر تهران 1 - دكترسید مهدی آقاپور

از  رفتار قبیله‌ای تا انتخابات!

به تحقیق و تجربه افكار عمومی، شهر تهران در روند توسعه شهری و اقتصادی اكثر منابع و امكانات مادی و انسانی و فرهنگی  و صنعتی كشور ایران را به خود اختصاص داده و مانندموجود عظیم الجثه شاخد اری است كه با ولعی سیری ناپذیر همه دسترنج ایرانیان از چهار گوشه كشور به ویژه استانها ی محروم و مرزی را فرو می بلعد به طوری كه با ضریب اطمینان بالایی می توان گفت كه به شهر مسلط و سلطه گردر ایران تبدیل شده است. این پدیده غول آسا كه به همه چیز شبیه است جز شهر، ناهنجاری های فرهنگی و فرهنگ سلطه را در لایه های سطحی و عمقی خود در همه زمینه های شهری با مدرنیته ای زشت و بد قواره و غیر قابل تعریف به صورت برجسته و بارزی نمایان می سازد.   

      در این نوشتار  پس افتادگی  یا تأخر فرهنگی به معنای فاصله و ناسازگاری فرهنگی بین عناصر گوناگون مادی و غیر مادی فرهنگ در توسعه  بی رویه شهری تهران در چارچوب آسیب شناسی فرهنگی و پاتولوژی اجتماعی مورد بحث قرار گرفته و کنترل و کاهش تأخر یا بحران فرهنگی را با سیاست ها ومدیریت های کارآمد و پرانگیزه شهری امکان پذیر دانسته است .

       ابتدا نظریه پس افتادگی  فرهنگی از نظر آگبرن و انواع عام ، متراکم و پایدار آن معرفی شده وضمن نقد اجمالی آن این مفهوم را مستقل از بحران فرهنگی ودرحد هنجار و متعادل، امری طبیعی در روند توسعه شهری و مترادف با اصطلاح ناسازگاری و ناهماهنگی فرهنگی بین عناصر مادی و غیرمادی فرهنگ و نوع شدید و متراكم و پایدار آن را بحران فرهنگی لحاظ داشته است . بخش اصلی این نوشتار به زمینه ها و علل گوناگون زایش پس افتادگی  فرهنگی و انواع و پیامدهای آن در فرآیند توسعه بی هدف شهری تهران پرداخته و ضمن استفاده از برخی نظریه های موجود در جامعه شناسی شهری و آسیب شناسی اجتماعی ، مقولاتی چون مدرنیته و زندگی شهری و تکنولوژی وارداتی و دستاوردهای ماشینی آن را زمینه های اصلی پیدایش پس افتادگی ناهنجار  فرهنگی بر شمرده و نمونه های مختلفی از این پدیده  طبیعی و بحران زا و غیرقابل کنترل در توسعه شهری را در راستای تشکیل مجتمعها و شرکت های مختلف تجاری ، تبلیغاتی ، تفریحی و ورزشی و مجموعه های بیمارستانی مسکونی و برج نشینی و ناسازگاری و تفاوت سرعت دگرگونی آنها با کندی تغییرات در سازمان اجتماعی ، ساختار معیشتی  و فرهنگ و هنجارهای سنتی و آداب و رسوم ملی  و ارزشهای مذهبی و ایرانی اسلامی مطرح و تجزیه و تحلیل نموده است . در پایان پیشنهاداتی  برای کنترل پس افتادگی   و بحران فرهنگی تنظیم شده است .     

 

مقدمه :

      پس افتادگی فرهنگی پدیده ایست که شهرها و جوامع در حال توسعه به طور طبیعی و دائمی با آن روبرو می شوند ( ویلیام آگبرن 1922 ) و گذر از جامعه سنتی به جامعه صنعتی و دگرگونی در سازمان اجتماعی اقتصادی و ذهنیت های عمومی همواره با تأخر فرهنگی و گاه بحران فرهنگی همراه می باشد . نوسازی و توسعه شهری با بکارگیری دانش و تکنولوژی مدرن و تغییر در هنجارها و باورهای عامه همراه بوده و به تبع عواقب زیستی آسیبهای شهری طبیعی را به دنبال دارد که تأخر فرهنگی از آن جمله می باشد . شناخت این پدیده و انواع  عام ، متراکم و پایدار آن در شهر تهران در جریان توسعه شهری و آگاهی از زمینه ها و پیامدهای آن رویکردی ضروری برای هر گونه سیاست گذاری های راهبردی و برنامه ریزی های اصولی و مدیریت کارآمد این پدیده کنترل و زایل شود .

      روش مطالعه به صورت نظری و تجربی و با بررسی نظریات دانشمندان و مطالعه منابع مستقیم و غیر مستقیم و بکارگیری آنها برای شناخت تأخر فرهنگی در شهر تهران و تجزیه و تحلیل نمونه های عینی و واقعی آن در بین عناصر مادی و غیر مادی فرهنگ شهری بوده است .

      تأخر فرهنگی آنچنان که آگبرن اول بار آن را مطرح نمود و توسط دانشمندان مختلف مورد نقد و بررسی قرار گرفت ، دقیقاً به لحاظ نظری و مفهومی چیست و تعریف آن کدامست ؟ مراحل ناهمسانی بین دو یا چند عنصر از یک ترکیب فرهنگی و عوامل مژثر بر آن نظیر زندگی شهری و تکنولوژی مدرن و پیامدهای طبیعی و آسیب های شهری آن چگونه تفسیر می شود ؟

      زمینه ها و شرایط به وجود آورنده تأخر فرهنگی در انواع عام ، متراکم و پایدار در فرآیند توسعه شهر تهران و بافت زیستی و جمعیتی آن شکل گرفت ؟

      مصادیق و نمونه های ملموس تأخر فرهنگی در شهر تهران و مجتمع های بزرگ تجاری و تبلیغاتی و تفریحی و مسکونی آن چگونه تحلیل می شوند ؟ بی شک هنجارهای سنتی و مقاوم در ساخت و بافت شهری و کندی دگرگونی آنها در مقایسه با شتاب دگرگونی های وسیع توسعه شهر با اقتباس بی رویه الگوهای بیگانه و دانش و تکنولوژی مدرن تأخر فرهنگی را به طور طبیعی به دنبال داشته است . کالاهای مصرفی و ماشینی و تبلیغات انبوه آن و شکل گیری شرکتها و مجتمع های گوناگون مدرن در بخش ارتباطات و آموزش ، تمرکز جمعیت و گسترش مهاجرت به تهران و دگرگونی فضای کالبدی و برج نشینی ، احساس تنهایی و بیگانگی در توده و تغییر حریم خانه و خانواده ، سست شدن هنجارهای  ارزشی و سنتی و پذیرش هنجارهای جدید با دخالت وسایل ارتباط جمعی پیدایش و رشد پس افتادگی  فرهنگی عام و پایدار و متراکم در شهر تهران را موجب شده است . لذا انجام مطالعات علمی در این زمینه برای دستیابی به سیاستها و راهکارها ی موفق توسعه شهری با کنترل تأخر فرهنگ امری ضروری است .

 

* پس افتادگی  فرهنگی چیست :

      این پدیده بنا بر نظریه آگبرن ، هنگامی در جامعه بروز می کند که یکی از جنبه های فرهنگ به میزان بیشتر یا قبل از جنبه دیگر تغییر نموده و میان عناصر سازگار آنها به تدریج ناسازگاری یا ناهماهنگی به وجود آید . ناهماهنگی بین پیشرفت اتومبیلها و کندی تغییرات جاده ها ، ناهماهنگی بین کارکردن زنان در کارخانه ها با آداب و رسوم خانوادگی و اجتماعی ، اختراع ماشینهای تکنیکی جدید و ثابت ماندن قوانین کار و تصادفات از مثالهای مشهود آگبرن در این زمینه می باشند .

      مجموعه  هماهنگ عناصر فرهنگی وابسته به یکدیگر یک ترکیب فرهنگی را به وجود می آورند . وقتی در این مجموعه وقتی یک یا چند عنصر بیشتر یا سریعتر از بقیه عناصر تغییر کند به گونه ای که باعث عدم تناسب و ناهماهنگی در بین عناصر آن ترکیب فرهنگی شود ، پس افتادگی یا تأخر فرهنگی رخ می دهد . تغییر و تحول در همه زمینه ها و عناصر فرهنگی مادی یا غیر مادی وجود دارد که غالباً همزمان یا هماهنگ نیستند و بخشی از تغییرات ممکن است زودتر یا با شتاب زیادی انجام پذیرد و به یک حالت و میزان تغییر نکنند . در این حالت هماهنگی و تناسب موجود در بین عناصر مادی و غیر مادی فرهنگ از بین رفته و  بین آنها فاصله می افتد که بدان تأخر فرهنگی می گویند .

      عناصر مادی فرهنگ بخش عظیمی از دستاوردها و میراث اجتماعی ما را تشکیل می دهد . مانند مجموعه های مسکونی ، کارخانجات و مراکز صنعتی ، وسایل ماشینی و محصولات تکنیکی و حتی مواد غذایی و پوشاک و شهرها و خیابانها و فرهنگ غیر مادی که برخلاف فرهنگ مادی غیر قابل مشاهده می باشند عبارتند از آداب و رسوم و هنجارها و باورها ، تعلیم و تربیت و دانش ها و هنرها و همه شیوه ها و روشهای بکارگیری با بافت منسجم و همگون را به وجود می آورند . تأخر فرهنگی ممکن است بین دو عنصر مادی یا دو عنصر غیر مادی و یا بین یک عنصر مادی و یک عنصر غیر مادی نزدیک بهم یه وجود آید و به تناسب همگونی درونی ترکیب فرهنگی ، ناسازگاری بین انها روی  دهد و بعد ضمن تأثیر آن بر عناصر دیگر ، پیامدهای مختلفی را در جامعه به بار آورد . معمولاً در جوامع، صنعت و تعلیم و تربیت با هم تناسب دارند . پیدایش تحول در نوع و میزان صنایع بر شکل و کیفیت تعلیم و تربیت تأثیر می گذارد . در این صورت تکنولوژی جدید عامل " مستقل " و تعلیم و تربیت عامل " وابسته " می باشد ، معمولاً تحول دو عنصرفرهنگی به دنبال هم صورت می پذیرد ولی غالباً تحول عامل وابسته متناسب شرایط اجتماعی و ترکیب فرهنگی جامعه با تأخیر زمانی صورت می گیرد که این تأخیر زمانی همان تأخر فرهنگی است .

    آگبرن در کتاب " دگرگونی اجتماعی " [1] ( 1922) این نظریه را به گونه مبسوط تشریح نموده است . از نظر او تأخر فرهنگی غیر از عقب افتادگی یک جامعه یا فرهنگ اجتماعی و بازماندن آن از قافله تمدن و پیشرفت می باشد .

      در واقع تأخر فرهنگی بسیار عمیق تر و پیچیده تر است و مستلزم مراحلی چون :

1- تشخیص حداقل دو متغیر  2-   وجود سازگاری قبلی بین این متغیرها    3- تفاوت در شروع یا میزان تغییر متغیرها   4 -   بروز فاصله و عدم تناسب و ناهماهنگی بین متغیرها می باشد . متغیر مستقل همواره یک کشف علمی یا اختراع مکانیکی و متغیر وابسته همواره سازمانهای اجتماعی و یا ایدئولوژی بوده است .

       در تعمیم این نظریه ، متغیر مستقل می تواند تکنولوژِیکی ، اقتصادی ، سیاسی ، ایدئولوژیکی یا هر عامل دیگر باشد و میزان تعمیم آن در عمل بستگی به میزان ارتباط و همگونی درونی بین اجزای مختلف فرهنگ دارد . بی شک عناصر درونی یک فرهنگ دارای تناسب می باشند . مذهب با علم ، خانواده با تعلیم و تربیت ، سیاست با اقتصاد و صنعت در یک جامعه منسجم معمولاً با یکدیگر هماهنگ و همسو هستند . پس افتادگی عام موقعی رخ می دهد که کل جامعه و ساختارهای اجتماعی مبتلا به عدم هماهنگی و پس افتادگی گردند . پس افتادگی عام مفهومی شبیه " پدیده اجتماعی تام " [2]    در آراء مارسل موس و ژرژ گوریچ می باشد که بر مبنای آن همه جنبه ها و عوامل مدنظر محقق قرار می گیرند .

      تأخر فرهنگی متراکم نیز ممکن است در یک جامعه رخ دهد که علت آن شتاب و حجم گسترده و فزاینده تغییرات در عامل مستقل تکنولوژی و یا ... و کندی شدید تغییر در عامل وابسته یعنی سایر عناصر فرهنگ می باشد . پدیده های غیر منتظره و فراگیر همچون انقلاب و جنگ باعث فرو ریختن تراکم پس افتادگی فرهنگی و تسریع تغییرات در همه عناصر فرهنگ می گردد . هر چند ممکن است بسیاری از پس افتادگی ها به گونه طبیعی یا در اثر پدیده های فراگیر از بین بروند ولی پس افتادگی های پایدار مثل برخی سیاستهای اجتماعی یا قوانین حقوقی مقاومت کرده و جامعه همواره با نوعی تأخر فرهنگی دائمی مواجه می باشد . عدم تناسب بین رسوم سنتی و مدرنیته شهری ، تراکم زندگی شهری با حریم خانه و خانواده ، ناهماهنگی در زمینه کنترل جمعیت در کلانشهرهای جهان سوم ، تأخر فرهنگی ناشی از تکنولوژی پیشرفته رسانه ای و هنجارها و عقاید عامه از این نوع به شمار میروند .

      پس افتادگی پایدار فرهنگی در واقع وجود ناهماهنگی دائمی در ساختارهای زندگی شهری است . ظهور وسایل تکنیکی و ارتباطی و صنعت شهر سازی و حمل و نقل و بازرگانی شهر نشینی را در جهان به سرعت گسترش داده ولی بسیاری از عناصر فرهنگ غیر مادی و آداب و شیوه های گوناگون زندگی با کندی بسیاری تغییر می کند .  بدین ترتیب ناهماهنگی های فرهنگی افزایش یافته و بروز عوارض اجتماعی را دامن می زنند .

       پس افتادگی فرهنگی خطرناک در دنیای امروز از نظر آگبرن ، عدم تغییر و تناسب انسانها و جوامع و سیاستهای آنها در راستای افزایش انرژی هسته ای و بمب اتمی است . زیرا هنوز بشر متمدن نتوانسته است در مورد کنترل و مهار انرژی هسته ای به توافق جهانی دست یابد و پس افتادگی فرهنگی در این زمینه جهان بشری را تهدید می کند . آگبرن کاهش دادن تأخر فرهنگی را نیاز بزرگ عصر حاضر می داند . تأخری که عموماً ناشی از افزایش سریع اختراعات و تکنولوژی و عدم سازگاری انسان ها و جوامع با این پدیده و سرعت زیاد آن می باشد .

      تأخر فرهنگی توسط بسیاری از دانشمندان مورد نقد و ارزیابی قرار گرفته است . چرا که تغییرات در زمینه عناصری فرهنگ به صورت عینی و قابل مشاهده قابل ارزیابی است ولی در بخش عناصر غیر مادی هرگز این گونه نیست . لذا ارزشگذاریهای ذهنی و پیشداوری در تشخیص و درجه بندی تأخر فرهنگی در هر جامعه ای ممکن است رخ دهد.  

      تغییر و تحول ابزارها با موانع انسانی و اجتماعی کمتری ، مواجه می شوند و یک اختراع تکنیکی به سرعت در جامعه مورد استفاده قرار می گیرد ولی سازمانهای اجتماعی و سنتها و هنجارهای جمعی بسیار و نیرومند بوده و بسیار کند تغییر می کنند . همچنین در نسلهای مختلف مثل جوانان و سالمندان آداب و رسوم یکسان مورد توجه قرار نمی گیرند و معمولاً جوانان با تغییرات جدید به زودی خود را وقف می دهند . شهرنشینان  نیز زودتر از روستائیان و طبقه فرادست از طبقه فرو دست زودتر تغییرات را در زندگی خود قبول می کنند .

      پدیده های خاص فرهنگی مانند دانشها و هنرها ممکن است تجلیات ویژه ای متفاوت با روند جاری یا گذشته از خود بروز دهند و تغییرات بی رویه  و نامتعادل ممکن است به بحران فرهنگی و وحدت ملی منجر گردد.

پس افتادگی  فرهنگی به عنوان یک نظریه علمی مورد توافق همه نمی باشد زیرا :

1-    از نظر علمی نمی توان شرط های چهارگانه پس افتادگی فرهنگی را ثابت نمود .

2-   در عمل اندازه گیری میزان تغییرات و ناسازگاریهای دو متغیر دردو زمان آسان نیست .

3-  کاهش مقدار و ناسازگاری را نمی توان تنها در اثر تغییر بیشتر یا سریعتر یکی از عناصر دانست. 

4-   بنا بر کدام معیار سنجش پس افتادگی یا پیش افتادگی عناصر یک فرهنگ امکان پذیر است ؟

 بنا بر اصطلاح ناهماهنگی فرهنگی با توجه به گویایی بیشتر مفهوم و نیز کاهش یافتن بار ارزشی آن ، اصطلاح مناسب تری برای این پدیده می باشد .

      مک آیور [3]  نیز همین نظریه را در کتاب " جامعه " مطرح کرده و اصطلاح عدم تطابق یا ناسازگاری فرهنگی را برای معرفی این پدیده بر می گزیند .

      ضمن آنکه از نظر او همیشه تغییر تکنولوژِی یا عناصر دیگر فرهنگ مانند تعلیم و تربیت ، دانشها و حتی مذهب نیز ممکن است با تغییر خود بتواند موجب ایجاد تغییراتی در سازمان صنعتی و محصولات ماشینی و فرهنگ مادی گردد . نظریه معروف ماکس وبر در حوزه جامعه شناسی مذهب تحت عنوان " اخلاق پروتستانیسم و روحیه سرمایه داری " [4] مبین همین دیدگاه می باشد که بر اساس آن پیدایش مذهب پروتستان با نگرش اعتراض به اشرافیت مذهبی ، آموزشی صرفه جویی و پس انداز و کار و کوشش و خود داری از لذت و خوشی ، خود موجب شکل گیری روحیه سرمایه داری و اولین نمونه های جوامع جدید کاپیتالیستی در اروپای غربی شده است .

  در مجموع به نظر می رسد این نظریه در علوم اجتماعی ، ضمن قبول انتقادات ، با تغییر مفهوم قابل پذیرش بوده و کاربرد خوبی برای تعیین ناسازگاری های فرهنگی در جوامع شهری چدید از جمله کلانشهر تهران داشته باشد و باید مراد از مفهوم تأخر فرهنگی یا پس افتادگی فرهنگی را در این مقاله همان ناهماهنگی یا ناسازگاری فرهنگی دانست .

با شناخت مفهوم ورویكردهای پس افتادگی فرهنگی وانتقادات وارد بر آن اكنون به سراغ شهر تهران به عنوان كلانشهر سلطه گر بد قواره ایران وگسترش بی رویه وغیر فرهنگی آن می رویم و از منظر پس افتادگی فرهنگی و بحران فرهنگی ابعاد و جنبه های گوناگون آن را در قسمت بعدی این فرهنگ پژوهی  مورد بحث و بررسی قرار می دهیم.   



[1]  Social changes

[2]    Social total phenomenon    

[3]  Mac Iver

[4]  The Pratestant Seets and the Spirit of Capitalism

 






نوع مطلب : علمی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، 
برچسب ها :
ارسال شده در: دوشنبه 14 مرداد 1392 :: توسط : سید مهدی آقاپور


 
درباره وبلاگ
مدیر وبلاگ : سید مهدی آقاپور
مطالب اخیر
نویسندگان
آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :