تبلیغات
فرهنگ و اندیشه - فرهنگ پژوهی 8 پس افتادگی فرهنگی كلانشهر تهران - 2
فرهنگ و اندیشه
دکتر سید مهدی آقاپور
  صفحه نخست       |       تماس با مدیر       |       پست الکترونیک       |       RSS       |       ATOM
 

فرهنگ پژوهی- 8 پس افتادگی فرهنگی كلان شهر تهران- 2 دكترسیدمهدی آقاپور


 زمینه ها ، علل و عوامل

        به تحقیق شهر تهران به عنوان یکی از کلانشهرهای جوامع در حال توسعه در دهه های اخیر شاهد تحولات سریع و چشمگیری در همه ابعاد خودبویژه فرهنگی و اجتماعی  بوده است .

      رشد انبوه اقتصاد و صنعت و بویژه تجارت و بازرگانی ، گسترش خودجوش زندگی شهری و  شهرنشینی ، مهاجرت های بزرگ و کوچک درون مرزی یا فرامرزی به شهر تهران در اثر هشت سال جنگ تحمیلی و یا در اثر متمرکز شدن بخش اعظم امکانات کشور در تهران ، آمیختگی اقوام متفاوت و چندگرایی و  ثکثر شدید فرهنگی و اجتماعی به افزایش و زمینه شهری و تراکم شدید مجموعه های مسکونی و برج نشینی های بدون قاعده در کنار زاغه نشینی و گود نشینی و آلونک نشینی ، تمرکز بخش اصلی جمعیت کشور در تهران و ازدحام و جابجایی روزانه حجم قابل ملاحظه ای از مردم به گونه درون شهری و بین شهری ، توسعه وسایل ارتباط جمعی و انتشار مجلات و روزنامه های متنوع کثیر الانتشار ، ساخت و سازهای انبوه و گسترده و به وجود آمدن بسیاری از دانشگاه ها ، پارکها ، بیمارستانها و اتوبانها متعدد و افتتاح کارخانجات و مراکز صنعتی و تولیدی بزرگ و کوچک در شهر تهران و بسیاری از تحولات دیگر نظیر آنها موجب گردیده تا شهر تهران به صورت یک مجتمع عظیم جمعیتی و اقتصادی ، تجاری و صنعتی ، آموزشی و تفریحی و مسکونی با دگرگونی های سریع و شتاب بیش از اندازه در مسیر توسعه در آید ،

به طوریکه خود مستلزم مطالعات عمیق و گسترده علمی در زمینه های متنوع و مختلف می باشد تا بدینوسیله نابسامانیها و آسیبهای شهری آن به روشنی شناخته شده و راهبردها و راهکارهای اصولی و قابل عمل برای اداره صحیح آن تدوین و اجرا گردد . در درون این مجتمع عظیم شهری و رشد بی رویه ای که داشته است ، بدون شک تاُخر یا پس افتادگی های فرهنگی بین عناصر مختلف مادی و غیر مادی به راحتی قابل تشخیص می باشد . شاید بتوان عوامل و زمینه های اصلی تاَخر فرهنگی در شهر تهران را در مقولاتی چون روند زندگی شهری ، مدرنیته و تسلط تکنولوژی و پیشرفته وارداتی و پیامدهای آنها جستجو نمود . این عوامل و زمینه های اصلی با اجزاء متنوع خرد و کلان خویش ضمن ارتباط متقابل و مستقیم با یکدیگر و با شتاب و سرعت زیاد در توسعه و دگرگونی ، مدیریت کلان شهر تهران را با پیامدها و آسیب های گوناگون از جمله تاُخر و پس افتادگی فرهنگی مواجه می سازد . از این رو داشتن سیاستها و برنامه های کوتاه مدت و بلند مدت فرهنگی برای اداره شهر تهران یک امر حیاتی و اجتناب پذیر می باشد .

* تأخر فرهنگی عام وپایدار

      اصولاً ناسازگاری در زندگی شهری و شهر نشینی به عنوان یک پس افتادگی فرهنگی پیوسته و مداوم وجود دارد . در شهر تهران نیز ناهماهنگی فرهنگی بین عناصر مادی فرهنگ و عناصر غیر مادی آن از نظر سرعت و میزان تغییر و تحول به وضوح به چشم می خورد ، تا جائیکه تأخر فرهنگی عام را تداعی می نماید . در تهران شاخص های زندگی شهری ، مدرنیته و تکنولوژی پیشرفته با سرعت و شتاب زایدالوصفی تغییر می کنند و توسعه شهری با لوازم و امکانات و تأسیسات مدرن و دگرگونی آفرین در همه ساخت و بافت شهری هر روز پیش از روز پیش  گسترش می یابد . این عوامل و زمینه ها ، مشاغل اقتصادی ، سازمان اجتماعی ، مناطق شهری و اقشار و طبقات مختلف مردم را در مجموعه های گوناگون شغلی و آموزشی و مسکونی و غیره دستخوش تحولی شتاب آلود می نمایند . اما این تحول و دگرگونی در همه عناصر فرهنگی و اجتماعی یکسان نیست . چرا که آداب و رسوم و سنن ملی و مذهبی و هنجارها و باورها های عامه ، اصول و روشهای تعلیم و تربیت عمومی ، قوانین و مقررات حقوقی و جزایی و ساختارهای اجتماعی و خانوادگی به همراه بافت قدیمی و سنتی بخش های گوناگون شهر بسیار کند تغییر می کند و یا اینکه از استحکام و ثبات سختی برخوردارند و حتی ممکن است برخی از آنها مثل آداب و رسوم ملی و مذهبی و خانوادگی با زندگی مدرن شهری و مجموعه ها و پیامدهای آن در تعارض اشکار قرارگیرند . لذا می توان گفت که تأخر و پس افتادگی های فرهنگی در شهر تهران از بدو دگرگونیها و توسعه شهری به وجود آمده و پیش بینی می شود با روند کنونی در زمانهای آتی از گستره و عمق بیشتری برخوردار گشته و به صورت تأخر فرهنگی عام و پایدار درآید .

بر اساس نظریه لوئیس ورث در مقاله " شهرنشینی به عنوان یک شیوه زندگی[1] در شهر تهران نیز خصوصیاتی چون 1 گمنامی ، تنهایی و بیگانگی  انسانها در انبوه شهری ( انبوه تنها )

2 ناهمگنی قومی و اجتماعی و مذهبی و اجتماعی 3 تقسیم کار شهری با دامنه فوق العاده متنوع و گسترده و 4 جایگزینی روابط صوری و جبهه ای و آسیب پذیر به جای روابط عمیق طبیعی و عاطفی ،

کاملا به چشم می خورد که ناشی از زمینه های  تکنولوژی ناهمگون با ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی

 می باشد که پیا مدهای آسیبی مختلفی چون انزوای دائمی در جمع " ضمن از بین رفتن ظاهری خلوت در مجموعه های شلوغ و پر ازدحام ، از دست رفتن انسجام و همبستگی اجتماعی ، رشد بی حوصلگی ، افسردگی و ناکامی و پرخاشگری و حس بیهودگی و پوچی را طبق نظر لوئیس مامفورد در کتاب " فرهنگ شهر ها " آنرا دامن می زند که باید هر چه زودتر با اقدامات مفیدفرهنگی مهار و تعدیل گردد[2].

*دیدگاههای موجود :

      *البته کلان شهر تهران به عنوان مجموعه ای عظیم که خود از مجتمع های متنوع و گسترده ای با کارکردهای گوناگون اقتصادی و صنعتی و آموزشی و مسکونی و خدماتی و تفریحی و رفاهی تشکیل گردیده از دو دیدگاه متفاوت می توان برخورد کرد . بنابر دیدگاه اول ، شهر تهران شاخص فرهنگ و تمدن ملی و مذهبی ایرانی اسلامی می باشد که منبع و مرکز فعالیتها و خلاقیتها ی علمی و فرهنگی بوده و فرصتهای شغلی و اجتماعی و اقتصادی را برای شهروندان به حداکثر می رساند و وسایل و امکانات لازم برای فراهم کردن یک زندگی آسوده ، حرفه و رضایتبخش را در خود جمع کرده است . ولی دیدگاه دوم شهر تهران را موجودی زیانبار و دود آلود و سنگدل می شمارد که جماعتهای پرخاشگر و عصبی و بیگانه و بی اعتماد به هم در آن ازدحام کرده و غرق در فساد و خشونت و تباهی هستند و باید بدان لگام زد .

به نظر می رسد این دیدگاهها نامتعادل بوده و ناشی از خوش بینی یا بدبینی نسبت به شهر تهران می باشد . در مقابل دیدگاه سومی را می توان مطرح نمود ، بر این اساس که شهر تهران دارای اکثر ویژگیهای طبیعی و زشت و زیبا و خوب و بد یک کلان شهر جهان سومی است که در اثر توسعه شهری و گسترش مدرنیته و تکنولوژی مدرن وارداتی و آمیختگی  نامتناسب آن با عناصر اصلی فرهنگ غیر مادی نظیر آداب و رسوم و تعلیم و تربیت و قوانین و مقررات موجود شکل گرفته است . همین ناهمگونی های عناصر سنتی و جدید به تدریج تأخر فرهنگی عام و پایدار را در شهر تهران به وجود آورده که بنا بر نظر آگبرن در اثر بروز انقلاب و جنگ تحمیلی در سه دهه گذشته تا حد زیادی تعدیل شده و روند دگرگونی و توسعه شهری دوباره اوج گرفته و این بار در حال نزدیک شدن به تأخر فرهنگی متراکم و وارد شدن به بحران فرهنگی می باشد که باید به تدریج ضمن بکارگیری سیاستهای اصولی در بخش های اقتصاد و جمعیت و خدمات و اسکان و آموزش و فرهنگ به طور طبیعی کنترل و هدایت شده و از پیامدهای زیان بارآن جلوگیری گردد.

*گسترش بی رویه :

      در سالهای گذشته پس افتادگی یا تأخر فرهنگی دردرون توسعه شهری تهران همراه با ورود تکنولوژی مونتاژ، گسترش تجارت و راه اندازی بخش عظیم خدمات شهری و افزایش شدید جمعیت و مهاجرت به شهر تهران به وجود آمد . این موج بزرگ شهری ، مشکلاتی چون نیاز به اشتغال و مسکن ، آموزش و تفریح به همراه فقر و تورم و فاصله طبقاتی و ترافیک و غیره را با خود به همراه داشت . بسیاری از کارخانه ها و مراکز تولیدی و صنعتی در اطراف شهر تهران احداث شد و بسیاری از شرکتها و دوایر بزرگ دولتی و خصوصی در این شهر متمرکز گردید .

      وجود انواع امکانات و تسهیلات رفاهی و بهداشتی و تفریحی در تهران نظیر پارکها و سینماها و باشگاهها و حوزه ها و انواع سرگرمیهای فراغتی دیگر سیل جمعیت را از مناطق مختلف کشور بدان سرازیر کرد و با گسترش و حجیم شدن بی رویه و بروز فاصله طبقاتی ، کمربند فقر متشکل از مهاجرین و طبقات پایین دست جامعه در حومه ها و اطراف تهران به همراه برجها و مجموعه های مسکونی طبقات متوسط و بالا شکل گرفت که خدمات رسانی وسیعی لازم داشت و هر نوع سیاست ها و مدیریت شهری را با مشکلات عدیده ای مواجه ساخت .

       به تدریج كلانشهر تهران به مناطق شمال شهری و جنوب شهری و بخش مرکزی تقسیم گردید که در این مناطق به ترتیب دولتمردان و طبقات مرفه ، مردم مهاجر و طبقات پایین ساکن بوده و بخش مرکزی نیز محل داد و ستد تجاری و بازرگانی و فعالیت دوایر دولتی مختلف باقی ماند . مناطق مرکزی و جنوبی علیرغم رشد و توسعه شهری کمتر از شمال شهر دستخوش تحول گردید . مجموعه های مسکونی و برج نشینی نیز در اثر توسعه شهری به وجود آمد . در این فرآیند شهری ، آداب و رسوم سنتی و اخلاق و هنجارهای مذهبی و روابط اجتماعی و رفتارهای خانوادگی با کندی بسیاری خود را با رشد شهر و توسعه مدرن آن وفق می دهد ولی بخشی از سازمانها و مناطق شهری با سرعت نامتعادل در مسیر توسعه مدرن شهری قرار گرفتند که تأخر فرهنگی جدیدی را به دنبال داشته است و به طبع تأخر فرهنگی عام امری طبیعی است که ابتدا در عامل مستقل و متغیر اصلی ( توسعه شهری ، نوسازی و تکنولوژی جدید ) به وجود آمده و به تدریج عامل وابسته  ( فرهنگ و آداب اجتماعی و هنجارهای آموزشی و اخلاقی و خانوادگی ) را تغییر داده و با خود همگون می سازد و بدین ترتیب تأخراز بین می رود .

در شهر تهران در اثر توسعه شهری ، در مناطق بالا و شمالی ، تحول عامل وابسته بسیار سریعتر و غیر طبیعی و در مناطق مرکزی و جنوبی بسیار کند بوده است و می توان گفت که تأخر فرهنگی در مناطق بالا و پایین شهری به تناسب خصوصیات خود وجود داشته وتا حدودی بی قاعدگی و بحران فرهنگی را به همراه تأخر فرهنگی درآنها می توان مشاهده نمود .



[1] Wirth , louis , urbanism as a way of life , 1938

[2] Mumford lewis , culture of the cities , 1957






نوع مطلب : علمی، فرهنگی، اجتماعی، 
برچسب ها :
ارسال شده در: دوشنبه 4 شهریور 1392 :: توسط : سید مهدی آقاپور


 
درباره وبلاگ
مدیر وبلاگ : سید مهدی آقاپور
مطالب اخیر
نویسندگان
آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :