تبلیغات
فرهنگ و اندیشه - فرهنگ پژوهی 9 پس افتادگی فرهنگی كلانشهر تهران - 3
فرهنگ و اندیشه
دکتر سید مهدی آقاپور
  صفحه نخست       |       تماس با مدیر       |       پست الکترونیک       |       RSS       |       ATOM
 

کلانشهر تهران و آسیب شناسی فرهنگی

دكترسیدمهدی آقاپور

 aghapour.JPG آسیب شناسی فرهنگی كلان شهر تهران از منظر رویكرد رفتاری و ساختاری و سازو كاری دارای شاخص ها،  ابعاد و زمینه های بسیار عمیق و گسترده ای است كه در این فرهنگ پژوهی به گوشه های مختلفی از آن اشاره می شود. بر اساس نظریه لوگان و مولوچ در کتاب " فرصتهای شهری " [1]شاید بتوان پنج گونه خصوصیات شهر نوظهور را که با توجه به وابستگی های فزاینده نواحی شهری به نظام   روابط اقتصادی و بین المللی تشخیص داده می شود ، در شهر تهران نیز مورد توجه قرار داد ، بدین ترتیب که:

1-     تهران یک " شهر ستادی " است زیرا شرکتهای بزرگ  فراشهری و کشوری فعالیتهای اصلی خود را در آن متمرکز ساخته و مراکز معاملاتی و صنعتی و تجاری و شبکه های بزرگ ارتباطی و حمل و نقل خود را در سراسر کشور گسترش داده اند .

2-    تهران " مرکز نوآوری " است زیرا موسسات تحقیق و توسعه به صورت متمرکز در آن به طراحی فرآیندهای علمی و فنی برای اداره شهر یا کل کشور مشغول بوده و بخش اعظم بودجه ها و امکانات مادی و انسانی تحقیق و توسعه کشور به این شهر تزریق می شود .



[1] Logan , John R . and  Molotch , Harveyl . , urban Fortunes , 1987

3-     تهران " محل تولید ( مونتاژ ) قطعات " است . زیرا با تولید و مونتاژ قطعات ، کالاهای ماشینی نهایی را ساخته و به مناطق مختلف کشور منتقل می نماید و بدین ترتیب بر کل ساختارهای فنی و اقتصادی و شغلی همه انسانهای کشور تأثیر می گذارد .

4-    تهران " مرکز ترانزیت مهاجران " است زیرا بیشتر تحت تأثیر توسعه بین المللی قرار گرفته و محل هجوم اقوام مختلف درون و برون مرزی می باشد .

5-    تهران " مرکز بازنشستگی " است زیرا بخش قابل ملاحظه ای از بازنشستگان دوایر دولتی و غیر دولتی در بسیاری از سازمانهای اقتصادی و صنعتی و خدماتی و آموزشی و غیره در این شهر سکونت دارند و خدمات رسانی برای انبوه سازان  را ضروری می سازد .

       بدین ترتیب در یک نگاه  فراگیر می توان شهر تهران را به عنوان ترکیبی ناهمگون از کارکردهای کلان شهر های جدید محسوب داشت که این در هم آمیختگی گسترده بلا شک پس افتادگی فرهنگی را به دنبال دارد و باید در جهت کنترل آن قدم بر داشت .

      * در چنین مجموعه عظیم شهری بنابر نظریه گی روشه در کتاب " سازمان اجتماعی " خصوصیات جامعه سنتی و جامعه تکنولوژیک به اتفاق هم یک ترکیب ناهمگون و مجتمع بی تناسب شهر را به وجود آورده اند که تأخر فرهنگی عام ، پایدار و متراکم را موجب می گردند. بی شک در تهران از طرفی ساختار سنتی اقتصادی با امکانات و تقسیم کار ابتدایی ، مشاغل معیشتی و ابزارهای ساده و دانش تکنیکی اندک به همراه سازمان اجتماعی سنتی ، با خانواده گسترده ، گروههای اولیه و همگونی آداب و رسوم قومی و مذهبی و همچنین ذهنیت سنتی و تفکر ابتدایی از امور و پدیده های اقتصادی و فنی و اجتماعی و رفتار و روابط دیر پای ناشی از آنها در ساخت و بافت شهری و جمعیتی آن وجود دارد و از طرف دیگر ساختار اقتصادی از نوع یک جامعه نیمه صنعتی و یا حتی صنعتی نیز با محیط پیچیده فنی و شرایط ماشینی مدرن ، تولید انبوه و تقسیم کار تخصصی ، دانش علمی و تکنولوژی پیشرفته به همراه سازمان اجتماعی پیچیده با خانواده های هسته ای و گروههای ثانویه ، شیوه های مدرن زندگی و فاصله طبقاتی ، تنوع وسایل ارتباط جمعی و فراغت انبوه و جنبش های اجتماعی و سیاسی و نخبگان جدید و نیز ذهنیت علمی خاص جامعه صنعتی با تسلط عقلانیت و توسعه علم و آموزش های جدید و هنجار شکنی و سنت گریزی و تکثر فکری و فرهنگی در توده تنها به قول خوزه ارتگا گاست نویسنده معروف، کاملاً نمایان است . این آمیختگی ها و ترکیبات نا همساز از ساختارهای سنتی و صنعتی در کنار یکدیگر مسلماً  پس افتادگی یا تأخر فرهنگی را به دنبال دارد و راهبرد های اصولی  با حوصله برای رفع آنها لازم است .

  *تأخر فرهنگی یا بحران فرهنگی :

بی شک از اصلی ترین عوامل توسعه مدرن شهر و به تبع بروز طبیعی تأخر فرهنگی در كلانشهر تهران ، همانا عامل دانش و تکنولوژی پیشرفته وارداتی می باشد که بوسیله آن امکان تشکیل و ساخت مجتمع های مختلف تجاری و تفریحی و مسکونی و غیره فراهم شده است .

     کروبلر [1] فرهنگ جامعه را به1-  فرهنگ واقعیات متشکل از تکنولوژی و وضع اقتصادی و شیوه های اداری و نظامی و 2-  فرهنگ ارزشها متشکل از سیستم اخلاقی و دین و هنر و اندیشه تقسیم بندی می کند .  بسیاری از دانشمندان فرهنگ واقعیات و فرهنگ ارزشها را کاملاً یکپارچه و در هم تنیده می دانند که هرگز نمی توان یکی را اقتباس کرد  و از دیگری چشم پوشی نمود و اگر مثلاً فقط فرهنگ واقعیات ( تکنولوژِی ) را جامعه ای اقتباس نماید ، دیر یا زود فرهنگ ارزشهای آن نیز تطبیق خواهد کرد . مطابق این نظریه فرهنگ ارزشها و تکنولوژِی غربی با یکدیگر رابطه حیاتی تنگاتنگی دارند و اخذ تکنولوژی غرب بدون غربی شدن امکان پذیر نیست ، به عبارت دیگر توسعه شهری و صنعتی را مترادف با غربی شدن در نظر می گیرند . حتی برخی گام را فراتر گذاشته و تأخر فرهنگی را همان بحران و تضاد فرهنگی دانسته و نتیجه مستقیم اخذ تکنولوژیِ غرب بدون اخذ ارزشهای آن دانسته اند که موجب پیامدهای منفی در شهر های بزرگ جهان سومی از جمله كلانشهرتهران گشته است و رفع آن تنها با اخذ این ارزشها و تکنولوژی به همراه هم امکان پذیر می باشد .

     به طور نسبی می توان گفت این نظریه تاحدودی صحت ندارد . مثلاًٌ در شهر تهران تأخر فرهنگی و بحران فرهنگی هر دو وجود دارد اما تأخر اندك امری تاحدودی طبیعی و بحران امری غیر طبیعی است و هر دو را می توان با شیوه های با تدبیر و سیاست ها ی متناسب خود مهار و کنترل نمود و تکنولوژِی و دانش پیشرفته  را به خوبی بکار بست . تکنولوژی و دانش جدید علمی میراث مشترک همه انسانها و جوامع و همه تمدنهای بشری در طول تاریخ می باشد و بنا بر شواهد بارز تاریخی از جامعه ای به جامعه دیگر منتقل شده است در حالیکه نظام ارزشها و هویت فرهنگی به آسانی قابل انتقال و اقتباس نیست چرا که به از خود بیگانگی و بحران هویت در اجتماعات منجر می شود و هرگزپیشرفت و توسعه به مفهوم واقعی به وجود نخواهد آمد .

     در توسعه شهری تهران نیز بکارگیری دستاورد های دانش و تکنولوژی جدید بر اساس فرهنگ ملی و مذهبی ایرانی اسلامی امری مطلوب بوده و هست و آمیختگی های فرهنگ سنتی و جدید و به تبع تأخر فرهنگی پیش آمده نیز با مدیریت کار آمد شهری کنترل خواهد شد . که اگر کنترل نشود در این صورت است که به بحران هویت و تضاد فرهنگی در نظام ارزشها و یا حتی واقعیات بنیادین فرهنگی و اجتماعی تبدیل خواهد شد .

     تکنولوژی جدید و قابلیت های آن توسط دانشمندان زیادی مورد نقد قرار گرفته است .         ژاک الول [2]   در کتاب " جامعه تکنیک زده " پنج ویژگی ذاتی برای تکنولوژی مطرح می کند که عبارتند از :

1-     اتوماتیک بودن یعنی سلب گزینش از دیگران و مسدود شدن همه راهها جز راه تکنولوژی .

2-    تغذیه از خویش یعنی بازگشت ناپذیری تکنیک و رشد هندسی و توسعه جبری و مسلط .

3-    همه گیری تکنیک یعنی محبوس نماندن تکنولوژی در یک سرزمین و رشد سریع آن در سراسر جهان .

4-    خود مختاری و بی اعتنایی به سایر شرایط و عوامل اقتصادی و اجتماعی و دینامیسم درونی و پیشرفت آن .

5-    وحدت و کلیت به معنی یکپارچگی تکنولوژی با روابط و مناسبات جهان مخلوق خود.

در این نگرش تکنولوژی مخدوم انسان است نه خادم و خصوصیات آن ماهوی و ذاتی هستند نه  فاعلی و معایب و محاسن آن مربوط به چگونگی کاربرد آن توسط انسانها نمی باشد ، لذا بر اساس این نگرش اخذ تکنولوژی و توسعه شهری بر مبنای آن حتماً به بحران فرهنگی می انجامد . ولی باید دانست که اولاً تأخر فرهنگی همان بحران فرهنگی نمی باشد ، ثانیاً دانش و تکنولوژی مدرن را در چارچوب عناصر غیر مادی و مقبول فرهنگ اجتماعی یک جامعه پویا و منسجم بدون بحران فرهنگی می توان بکار بست و توسعه شهری و صنعتی را تحقق بخشید .

     به عبارت دیگر خصوصیاتی چون سرعت گرایی ، رقابت افزایی ، قناعت کشی ،تقدس زدایی ، غفلت آفرینی ، محیط آلایی ، زیادت طلبی ، بیدار کردن هوس الوهیت ، آتش طمع افروختن ، از خود بیگانگی آدمی و ... را می توان کنترل نمود و از قابلیت های سودمند آن برای ایجاد رفاه و آسایش اجتماع و تعالی انسانها ، رازگشایی از طبیعت و هستی ، مهار دشمنان طبیعی بشر مثل زلزله و سیل و بیماری ، تسهیل ارتباطات و تعمیم دانش و آگاهی ، تولید انبوه و تسهیلات بهتر زندگی بهره جست و در این مسیر طبیعتاً تأخر فرهنگی ( نه بحران یا تضاد فرهنگی ) به وجود می آید که به تدریج با داشتن سیاست های اصولی و مدیریت کارآمد و صحیح شهری و برنامه های فرهنگی و اجتماعی مناسب از بین خواهد رفت در غیر این صورت آسیب های زیان باری به وجود آمده و بر همه بخش های انسانی و جمعیتی تأثیرات نامطلوبی بر جای خواهد گذاشت که از بارزترین آنها می توان تأخر فرهنگی عام ، پایدار و متراکم را نام برد .

     در روند توسعه شهری و جریان مدرنیزاسیون در كلانشهر تهران به کارگیری تکنولوژی پیشرفته و مدرن در بخشهای مختلف ، شیوه ها و روشهای شتاب آور و جدید شهری همراه بوده است که در برخورد با ساختارهای گذشته و سنتی در آن تأخر فرهنگی و بعضاً بحران فرهنگی را به دنبال داشته است . در این راستا سیاست ها و مدیریت شهری مناطق مختلف تهران سهم عمده ای در این تحول عظیم شهری و پیامدهای مثبت و منفی آن را به  خود اختصاص می دهند.

*مصرف گرایی و تأخر فرهنگی :

      امروزه مراکز و شرکتهای بزرگ و مدرن تجاری و معاملاتی در گوشه گوشه كلانشهرتهران به ویژه مناطق مرکزی به گونه  برجسته ای خودنمایی می کند . بسیاری از این مراکز اولاً در قسمتهای پر جمعیت و بافت اصلی اجتماعی شهر قرار داشته و محل تلاقی هنجارها و رفتارهای سنتی و جدید هستند . ثانیاً ، عموماً اجناس و کالاهای لوکس و گران قیمت تر برای اقشار مرفه و طبقات بالا که قدرت خرید بیشتری دارند ، را در معرض دید همگانی و فروش قرار می دهند . بدین ترتیب عامه مردم و نیازهای آنان کمتر مورد توجه قرار می گیرد . قشر متوسط و به ویژه قشر پایین جامعه با این مراکز تجاری خود را بیگانه احساس نموده و در مقابل آن به یک موضعگیری کمابیش شدید و پنهان ذهنی و عاطفی و رفتاری دچار می شوند . رفع تأخر فرهنگی در این شرایط از طرفی تغییر شیوه های تجاری این مراکز و تلاش آنها برای ارائه کالاهای نو و متناسب برای عموم مردم و از طرف دیگر ایجاد دگرگونی اصولی و تدریجی در رفتار ها و هنجارهای خرید و مصرف عامه و هماهنگی آنها با یکدیگر می باشد .

      * پس افتادگی یا تأخر فرهنگی با ورود بی رویه کالاهای ماشینی و مصرفی مدرن برای مصارف خانوادگی در اثر انجام تبلیغات انبوه و گسترده برای جذب مشتری در فرایند توسعه شهری نیز به وجود آمده است.

 شرکتهای بزرگ و کوچک تبلیغاتی و دلالی جذب مشتری یکی بعد از دیگری به وجود آمدند و با روشهای رقابتی و سودجویانه به سرعت چهره خیابانها را با پوستر ها و تابلوهای مصرفی رنگین ساختند . که بسیاری از آنها بدون در نظر گرفتن ارزشها و هنجارهای جمعی در خرید و مصرف کالا یا مواد غذایی و بهداشتی و فقط برای سود بیشتر به تبلیغات بی امان این فرآورده های جدید ماشینی پرداختند . نتایج یك پژوهش شهری ازتابلو های تبلیغاتی خیابان ولیعصر(عج) از میدان تجریش تا میدان راه آهن نشان داد كه اكثر قریب به اتفاق این تابلو ها شامل تابلو های مصرفی و كمتر تابلو های فرهنگی و هنری و علمی و مذهبی بوده است   تابلوهای الکترونیک صامت و متحرک ، برگزاری مسابقات مصرفی و نمایشهای تبلیغاتی با جوایز لوکس و گرانبها ، بکارگیری هنرها و آهنگها و آواز های تحریک کننده خرید و مصرف بیشتر ، چاپ و پخش پوسترهای رنگی از ماشینها و مواد غذایی و بهداشتی ، تزیین و رنگ آمیزی مصرفی اتوبوسهای شرکت واحد كه برذهن و روان مردم به گونه ناخواسته تحمیل می شوند ، طراحی تصاویر جذاب مصرفی بر دیوارهای شهر و تابلوهای خیابانهای اصلی ، وارد کردن مطبوعات و روزنامه ها و بویژه تلویزیون در مسابقه فرهنگ نازل تبلیغاتی خرید و مصرف انبوه ، برگزاری نمایشگاههای ملی و بین المللی مصرفی و تبلیغاتی با دعوت از شرکتهای تجاری و تولید کننده کالاهای مصرفی و ماشینی و مهم تر از همه همراهی و هماهنگی مدیریت های توسعه شهری و سازمانها و شهرداریها  با این تبلیغات عجیب و سرسام آور مواد مصرفی و ماشینی و بسیاری از انواع روشهای تبلیغاتی دیگر ، پس افتادگی یا تأخر فرهنگی عام و متراکم را در كلانشهر تهران به وجود آوردند . بی شک داشتن سیاستهای صحیح تبلیغاتی و کنترل شیوه های افراطی و نا متناسب با شیوهها و سبك  زندگی سالم و با نشاط و مصارف عامه مردم و فرهنگ خرید و مصرف آنان ، پدیده تأخر فرهنگی را کاهش می دهد .

    * توسعه شهری تهران ، با ایجاد شهربازیها ، پارکها ، مراکز تفریحی و فراغتی و نمایشگاههای هنری و فرهنگسراهای مدرن به ویژه در مراکز پر جمعیت شهری همراه بوده است . راه اندازی سریع و متنوع این مراکز نمایشی و تفریحی و فرهنگسراهای فوق العاده جذاب که با برنامه های دیدنی و تبلیغات گسترده رسانه ای همراه بود باعث شد ، احساس محرومیت ، بیگانگی و دو گانگی فرهنگی در بخش عظیمی از عامه مردم که امکان استفاده از آنها را نداشتند به وجود آید و پس افتادگی فرهنگی دیگری بروز نماید . برنامه ریزی اصولی برای ایجاد این مراکز فرهنگی و فرهنگسراها و کنترل صحیح برنامه ها و تبلیغات آنها متناسب با هنجارها ی مردم هر منطقه و نیازهای فرهنگی و هنری و تفریحی آنان ، ضمن تلاش برای دگرگونی و همسانی صحیح افکار و احساسات عامه مردم با این مراکز و برنامه های آنها ، می تواند پس افتادگی و تأخر فرهنگی به وجود آمده را در راستای توسعه شهری و ارتقاء اجتماعی زایل نماید.

ادامه دارد.............



[1] Krobler

[2] Ellul.j , Technological  society , 1964

 






نوع مطلب : علمی، فرهنگی، اجتماعی، 
برچسب ها :
ارسال شده در: شنبه 23 شهریور 1392 :: توسط : سید مهدی آقاپور


 
درباره وبلاگ
مدیر وبلاگ : سید مهدی آقاپور
مطالب اخیر
نویسندگان
آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :