تبلیغات
فرهنگ و اندیشه - فرهنگ پژوهی 10 پس افتادگی فرهنگی كلانشهر تهران 4
فرهنگ و اندیشه
دکتر سید مهدی آقاپور
  صفحه نخست       |       تماس با مدیر       |       پست الکترونیک       |       RSS       |       ATOM
 

 

 

هنجارهای ارزشی و هنجار شكنی كلانشهر تهران

 

 

 

 * بی شک مردم سرافراز تهران در طول هشت سال پر تلاطم دفاع مقدس درجنگ تحمیلی رژیم بعثی عراق و حامیان منطقه ای و جهانی آن علیه ایران ، نقش عمده ای برای پایداری و حفظ این مرز و بوم کهن از گزند بیگانگان داشته و جوانان غیور و فداکار خویش را در دفاع مقدس و زیبای مردمی خود از دست داده اند و مسلماً یاد آنان در خاطر این مردم هرگز فراموش نخواهد شد . در روند توسعه شهری تهران ، شواهد و مطالعات نشان می دهد كه این هنجارهای مقدس پذیرفته شده،  چندان مورد توجه قرار نگرفته و بعضاً در شیوه ها وروندهای توسعه شهری در بخشهای مختلف تجاری و صنعتی و تفریحی و تبلیغاتی و مسکونی مورد غفلت واقع شده اند . این موضوع به تدریج موجبات پیدایش نوعی پس افتادگی و تأخر فرهنگی عام ، پایدار و متراکم دیگری را در جریان توسعه شهری فراهم آورده است

تا جائیکه در برخی موارد طی سالهای بعد از جنگ ، به مرز بحران و تضاد فرهنگی بین گروهها و طبقات مختلف شهر رسیده و آنها را به دسته های متعارض و متخاصم تبدیل نموده است . در حالیکه  سیاست گذاران و مدیریت توسعه شهری تهران می توانست ضمن پرهیز از افراط و تفریط های زیانبار که معمولاً در بین گروههای مختلف شهری وجود دارد با اتخاذ سیاستهای واحد توسعه شهری ، به گونه ای عمل نماید که در راستای ایجاد تحول در ساخت و بافت شهری و نوگرایی در خصوص شکل گیری مجتمع های تجاری و مسکونی وتفریحی و غیره ، از آنجا که قابلیت ها و امکانات بالقوه و بالفعل وسیعی در اختیار دارد ، خود به مهمترین سازمان ثبت و حفظ ارزشهای دفاع مقدس مردن تهران ( و به تبع الگودهی به  کل شهرهای ایران ) تبدیل شود و همانند بسیاری از کشورهای دیگر که رخسار دفاع  مردمی را دیده اند و آنرا با هنرهای تجسمی در میادین شهر خود ثبت  وضبط  کرده اند ، گرامیداشت سالهای دفاع مقدس را در متن توسعه شهری و نوسازی تهران بزرگ قرار دهد . اما این گونه نشد و لذا ناهماهنگی و پس افتادگی و تأخر فرهنگی به وجود آمد و توسعه شهری و ایجاد مجتمع ها و مراکز مختلف شهر در بسیاری از مناطق درتضاد و مقابل هنجارهای عامه مردم در زمینه حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس قرار گرفت و گروههای مختلف جدید و سنتی به تعارض با یکدیگر برخاستند ، تأخر فرهنگی در این جریان متعارض توسعه شهری در مقایسه با پیامدهای متعارض فرهنگی و اجتماعی و دینی که بتدریج شکل گرفت ، عارضه ای طبیعی و مهم محسوب می شود . رفع بحران فرهنگی ایجاد شده و به تبع تأخر فرهنگی موجود به اتخاذ سیاستهای متعادل در توسعه شهری و توجه کافی وبا تدبیربه حفظ آثار دفاع مقدس مردم شریف تهران بستگی دارد . این ارزشهای مردمی با تناسب و زیبایی لازم است در برنامه های شهری و ساخت و سازهای مجتمع های گوناگون متناسب با نوع مراکز و مجتمع ها مورد توجه کافی قرار گیرد تا  فاصله یا تأخر فرهنگی نیز بتدریج از بین برود .

*ظهور برجها و مجتمع های غول آسا :

      در اثر توسعه مدرن شهری ، با تمرکز یافتن امکانات و تسهیلات شغلی و بهداشتی و تفریحی و خدماتی در طول دهه های گذشته جمعیت تهران از کنترل خارج شد و برای اسکان مردم ، ساخت مجموعه های مسکونی و برج سازی با فروش تراکم بویژه در مناطق بالای شهر ودر برخی از موارد بدون در نظر گرفتن اصول فنی و نکات فرهنگی و ایمنی و مشکلات خدمات رسانی در دستور کار قرار گرفت و به سرعت مجموعه های مسکونی ناهمگون با بافت قدیم شهری ضمن تقلید از الگوها ی شهرهای مدرن اروپایی و فقط بر اساس طبقه بندی گروههای اجتماعی و حرفه های اقتصادی و بدون توجه به نیازهای روانی و اجتماعی عامه مردم ساخته شد . آداب و رسوم سنتی و هنجارهای جمعی و خانوادگی و حفظ خلوت و حریم افراد و خانواده ها در ساختن آنها رعایت نگردید . هنجارها  و ارزشهای اخلاقی و دینی در جریان برج سازی بی رویه و زندگی جمعی ناشی از آنها به مخاطره افتاد . روابط احساسی و عاطفی و تعامل اجتماعی همسایه ها بسیار ضعیف گردید و تنهایی و بیگانگی در توده متراکم و فضای عمومی را پر نمود . هویت سنتی و بافت اصیل معماری ایرانی و اسلامی مورد هجوم برق آسای برج های غول آسا قرار گرفت و آسیبهای روانی و زیست محیطی و جمعیتی فراوانی توسط مجموعه های مسکونی به مناطق مختلف شهر وارد آمد . هویت منسجم اجتماعی و آداب و رسوم اصیل قومی جای خود را به بی شکلی و فرهنگ توده وار و رفتارها و روابط خشک و بی روح و قالبی سپرد . خلقیات فرد گرایانه و خود برتربینی و الوهیت در برج های بلند و سر به فلک کشیده رشد نمود و قس علیهذا .

      در حالیکه می بایست الگوهای شهرهای اروپایی قبل از بکارگیری در ساخت و سازهای شهری و برج سازی توسط دانشمندان و متخصصین مختلف مورد بررسی تطبیقی و نقدفرهنگی و اجتماعی  عمیق قرار می گرفت و متناسب با فرهنگ و هنجارهای مورد قبول اجتماع ایرانی اسلامی شهر تهران الگوهای مناسب شهری به اجرا در می آمد . در هنگامه این عطش سیری ناپذیر فرهنگ مدرن برج نشینی و برج سازی و تبلیغات کر کننده آن که اهداف سود جویانه و تجاری کاملاً بر آن حاکم بود ، سرعت و شتاب دگرگونی شهری اوج گرفت در حالیکه بافت سنتی و معماری زیبایی ایرانی هنوز کماکان وجود داشت و همراه با آداب و رسوم و هنجارهای قومی و دینی و تربیتی و خانوادگی متناسب با خود بسیار کند تغییر می کرد لذا از این ناحیه نیز شاهد شکل گیری پس افتادگی یا تأخر فرهنگی عام ، پایدار و متراکم در بسیاری از مناطق تهران به ویژه مناطق مرکزی و شمالی آن هستیم که زایل نمودن این معضل فرهنگی ناشی از سود جویی و بی برنامه گی شهری در بخش دولتی و خصوصی سالهای متمادی وقت لازم دارد تا با سیاستهای اصولی و ضمن مطالعه و داشتن الگوهای صحیح توسعه در بخش مسکن و مجتمع های مسکونی ، پیامدهای زیانبار آن در كلانشهر تهران از بین برود .

           در مجموع این تأخر و پس افتادگی فرهنگی را با یک مدیریت کارآمد و مردمی توسعه شهری و همکاری شهرداری های مناطق تهران با نظارت و حمایت نهاد های بالادستی فرهنگی و سیاسی ، با قابلیت ها و توانائیهای فوق العاده ای که دارند و قدرت کنترل و نظارت شهری ، داشتن ابزارهای تشویق و توبیخ شهروندان ، برخورداری از بودجه و امکانات مادی و انسانی وسیع ، تحت پوشش داشتن همه مناطق شهر ، و سرو کار داشتن با گروهها و اقشار و طبقات مختلف مردم ، داشتن ارتباط و همکاری با بسیاری از دستگاهها و سازمانهای دولتی و غیر دولتی ، داشتن مراکز و شرکتهای گوناگون تجاری و تفریحی و هنری و فرهنگی ، اختیارات و وظایف گسترده در متحول نمودن تهران بزرگ ، توانایی تأثیر گذاری بر دولتمردان و نمایندگان مجلس ، بکارگیری رسانه های جمعی و مراکز علمی و  تحقیقاتی و غیره ،می توان کنترل و هدایت نمود و می توان گفت که اصلی ترین عامل برای توسعه شهری ضمن رفع بحران فرهنگی وپس افتادگی فرهنگی در كلانشهر تهران همانا مدیریت شهری و شهر داریهای آن می باشند و قضاوت و ارزیابی با دانشمندان و آیندگان خواهد بود. 

 

* نتیجه گیری و پیشنهادها :

      اصطلاح پس افتادگی یا تأخر فرهنگی به معنای ناهمسانی و ناهمگونی  بین دو  یا چند عضو از یک ترکیب فرهنگی  می باشد . مراحل آن عبارت است از وجود حداقل  دو متغیر ، ناسازگاری قبلی بین آنها ،  تفاوت در شروع یا میزان تغییر آنها و بروز فاصله ناهماهنگی که تحت تأثیر زمینه ها و عواملی چون زندگی شهری و دستاوردهای آن با بکارگیری دانش و تکنولوژی و زندگی مدرن شهری به وجود می آید و آسیبها و پیامدهای مختلفی به دنبال دارد .  تأخر فرهنگی عام ، پایدار و متراکم و شدید ممکن است در روند توسعه شهری به وجود آید که بحران هویت و تضاد فرهنگی را موجب می گردد .

در كلانشهر تهران طی دهه های اخیر توسعه سریع  زندگی شهری  و ایجاد مجتمع های بزرگ تجاری ، خدماتی ، صنعتی ، تفریحی و   مجتمع های مسکونی و برج نشینی که در مقابل کندی دگرگونی یا ثبات سازمان اجتماعی و نظام اقتصادی ساده و هنجارهای سنتی ملی و مذهبی موجب پیدایش تأخر فرهنگی در مناطق مختلف تهران و در بین قشرها و طبقات مختلف شده است که مصادیق و نمونه های فوق العاده متنوع و گسترده ای در سطح شهر تهران داشته  و اجرای سیاستهای برنامه ای توسط مدیریت توسعه شهری تهران با مطالعه الگوهای شهرهای پیشرفته و بکارگیری همه قابلیتها و امکانات و اختیارات برای حل تأخر فرهنگی امری اجتناب پذیر می باشد .

      در غیر این صورت به تأخر فرهنگی عام ، پایدار و متراکم تبدیل شده و بحران فرهنگ را به وجود می آورد . به وجود آمدن تأخر فرهنگی به صورتهای متنوع و سبک یا  شدید امری طبیعی در روند نوسازی و توسعه شهری تهران و به عنوان یک کلانشهر جهان سومی محسوب می شود که سیاستهای اصولی و برنامه ای می تواند از پیامدهای آسیبی آن کاسته و به تدریج مهار نماید . ولی چنانچه سرعت دگرگونی و نوسازی کاهش نیافته و در مقابل کندی دگرگونی هنجارهای سنتی عامه و ساختارهای قومی و اجتماعی آن پایدار بماند ، بویژه اگر گروههای معارض شهری با افراط و تفریط های بی مورد آنرا دامن بزنند ، این تأخر فرهنگی و پس افتادگی های فرهنگی طبیعی ، متراکم شده و موجب پیامدهای فرهنگی بحران زا و غیر قابل کنترل خواهد گردید و در این راستا نقش مدیریت ، توسعه شهری و شهرداریها ، با قابلیت ها و امکانات و اختیارات وسیع که به صورت بالقوه و بالفعل دارا هستند . نقش اول را در کنترل و کاهش تأخر فرهنگ تهران ایفا می نماید .

*پیشنهادات قابل ذکر عبارتند از :

1-   مدیریت توسعه شهری تهران لازم است پدیده تأخر فرهنگی و زمینه ها و پیامدها و عوامل آن را به خوبی شناخته و در برنامه ها و فعالیتها ی مختلف خود همواره آنرا موردنظر قرار دهد و پیش بینی های لازم برای جلوگیری از خارج شدن آن از حد مجاز و طبیعی به عمل آورد .

2-   تأخر فرهنگی در مصادیق و نمونه های ملموس مناطق شهر تهران به عنوان عناوین مطالعاتی و تحقیقاتی موردی برای انجام تحقیقات علمی و کاربردی لازم در قالب طرحها و پروژه های تبلیغاتی به محققین و پژوهشگران خبره پیشنهاد گردد ، تا از نتایج آنها برای کنترل صحیح تأخر فرهنگی استفاده گردد.

3-   مدیریت توسعه شهری تهران باید کوشش کند که با همکاری شهرداریهای مناطق و جلب مشارکت مردمی ، زمینه ها و عوامل تأخر فرهنگی با اطلاع رسانی کافی و مناسب شناخته گردد و شرایط عام متراکم و پایدار آن زایل گردد .

4-   سرعت ، شتاب و میزان و نحوه دگرگونی بافت و ساخت شهری تهران به گونه ای باشد که فاصله زمانی آن با ایجاد دگرگونی در ساختار های سنتی و آداب و رسوم قومی عامه زیاد نباشد . ضمن آنکه با مطاعات لازم الگوهای مناسب برای برنامه ریزیهای توسعه شهری ، تدوین و اجرا گردد .

5-   بکارگیری دانش  و تکنولوژی مدرن و دستاوردهای ماشینی آن برای ایجاد تحول در شهر تهران باید در چارچوب فرهنگ اصیل کلی مذهبی و ایرانی اسلامی انجام پذیرد و از ناسازگاری فرهنگی بین این دو بخش مادی و غیر مادی فرهنگ به شدت پرهیز گردد .

6-   ساخت مجتمع های بزرگ تجاری و معاملاتی و بهداشتی و مسکونی و تفریحی و صنعتی و غیره در شهر تهران قویاً کاهش یافته و یا تمرکز زدایی تدریجی ضمن انتقال بخشی از جمعیت عظیم تهران به ویژه از مناطق مهاجرنشین آن به شهرها و مناطق مختلف کشور ، تأخر فرهنگی ناشی از تلاقی فرهنگهای قومی با فرهنگ نوسازی و توسعه شهری جلوگیری گردد .

7-   کالاهای مصرفی ، فراورده های ماشینی ، پارکها و شهربازیها و فرهنگسراها و فروشگاههای زنجیره ای و شرکتهای تبلیغاتی و وسایل ارتباط جمعی از نظر سرعت و شتاب دگرگونی در مقایسه با هنجارهای عامه و آداب و رسوم اجتماعی و ثبات آنها مورد توجه مدیریت توسعه شهری قرار گیرد تا تأخر فرهنگی مجاز و طبیعی کنترل شود .

8-   بوسیله رسانه ها و مطبوعات ، افکار عمومی با تأخر فرهنگی و اجزاء آن در    ساختار ها و مناطق مختلف شهرآشنا گشته و آموزشهای لازم ارائه شود تا ضمن جلوگیری از افراط و تفریط های نا آگاهانه ، خود مردم در رفع تدریجی آن مشارکت نمایند .

9-   تأخر فرهنگی غیر از بحران و تضاد فرهنگی است ، مدیریت توسعه شهری تهران باید با سیاستهای اصولی از تأخر فرهنگی عام ، متراکم و پایدار که در اثر بی توجهی و  بی برنامه گی و سیاستهای بی رویه به وجود می آید و خود به عنوان بحران فرهنگی منجر می گردد ، جلوگیری به عمل آورد .

10-             فرهنگ اصیل ایرانی اسلامی را  با همه عناصر و ترکیبات مادی و غیر مادی آن در همه بخشها و برنامه های متنوع و گسترده توسعه شهری تهران ، با مطالعات لازم شناخته و به گونه ای برجسته و بارز به کار گرفته شود تا حیات شهری تهران ضمن توسعه و نوسازی رنگ و فضای فرهنگی و اجتماعی ایرانی اسلامی داشته باشد و اصالت فرهنگی ارزشمند خود را حفظ نماید . ضمن آنکه آثار و ارزشهای دفاع  مردمی و مقدس ایران نیز به صورت متعادل در این مجموعه فرهنگی مد نظر قرار گیرد .

 

*فهرست منابع و مآخذ :

1-   روشه گی ، سازمان اجتماعی ، ترجمه هما زنجانی زاده ، سمت  ،1375

2-   روح الامینی محمود ، زمینه فرهنگ شناسی ، انتشارات عطار ، 1372

3-   سروش عبدالکریم ، تفرج صنع ، انتشارات سروش 1366

4-   گیذنز آنتونی ، جامعه شناسی ، ترجمه منوچهر صبوری 1373

5-   رفیع پور فرامرز ، توسعه و تضاد ، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی 1376

6-   ساروخانی باقر ، دایرة المعارف علوم اجتماعی ، انتشارات کیهان 1370

7-   نقوی علیمحمد ، جامعه شناسی  غرب گرایی ، امیرکبیر 1377

8-   اینگلهارت رونالد ، تحول فرهنگی در جوامع پیشرفته صنعتی ، ترجمه مریم وتر ، انتشارات کوثر 1373

9-   دو کوستر میشل ، فرهنگ پذیری ، فرهنگ و زندگی ، شماره 12

10-     مهدوی سید قوام الدین ، آپارتمان نشینی و انطباق فرهنگی ، رساله کارشناسی ارشد ، 1368

11-     حبیبی محمد نبی ، بررسی اثرات اقتصادی اجتماعی گود نشینان جنوب تهران ، رسانه کارشناسی ارشد ، 1372

12-     شکوری علی ، بررسی موانع اجتماعی توسعه صنعت در ایران ، رساله کارشناسی ارشد ، 1372

13-     مهجوراسدالله، شهرنشینی ومسائل اجتماعی آن،رساله کارشناسی ارشد،1373

14-     عزیزی محمد مهدی ، ارزیابی اثرات کالبدی فضایی برج سازی در تهران نشریه هنرهای زیبا ، شماره 4 و 5 ، 1378

15-     بحرینی سید حسین و تاج بخش گلناز ، مفهوم قلمرو در فضای شهری و نفش طراحی شهری خودی در تحقق آن ، نشریه هنرهای زیبا ، شماره 6 ، 1378

16-     نقی زاده محمد ، رابطه هویت " سنت معماری ایران " با مدرنیسم و نوگرایی ، نشریه هنرهای زیبا ، شماره 7 ، 1379

17-     عینی فر علیرضا ، عوامل انسانی محیطی مؤثر در طراحی مجموعه های مسکونی ، نشریه هنرهای زیبا ، شماره 8 ، 1379

  18 -   Serkola , Ari and Man christen , The cultural dimension of development , 1985

  19 -  o gburn , William F , Social changes , 1992 

  20 – Sills  ,  David l  .  and   Wallis . Allen w - International Encyclopedia of social sciences -  new  york 1968 -

 






نوع مطلب : علمی، فرهنگی، اجتماعی، 
برچسب ها :
ارسال شده در: یکشنبه 7 مهر 1392 :: توسط : سید مهدی آقاپور


 
درباره وبلاگ
مدیر وبلاگ : سید مهدی آقاپور
مطالب اخیر
نویسندگان
آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :